L'arbre de la lignée
Vingt générations à explorer, des fiches individuelles bilingues et un export au format standard : l'éditeur généalogique s'intègre ici.
Éditeur GEDCOM 5.5.1
Visualisation, calcul de parenté et gestion d'arbre complète.
Consulter l'arbre partiel en ligne →
Les personnes de −100 ans sont masquées pour une raison de confidentialité.
🌐 Liens utiles : Branche Lâm · Aperçu public (−100 ans) · 📚 Bibliothèque GEDCOM (membres)
Lịch sử & Gia phả
Dòng họ Đinh Nho
ở Hương Sơn
Dòng họ Đinh Nho ở Hương Sơn, Hà Tĩnh
Bảy cây phả hệ, từ thế kỷ XVI đến ngày nay — từ tổ mẫu Hoàng Quý Thị và thủy tổ Đinh Phúc Diên cho đến các đời hôm nay, qua các chi trưởng, chi thứ, chi hiển đạt, chi Thanh Liên và chi Cương Gián, cùng nhà Đinh mở rộng.
Gia phả · Cây phả hệ
Dòng họ Đinh Nho Cây tổng quát — đời 1 đến 8 · gốc tổ và bốn chi
Dòng họ khởi lập tại An Ấp (xưa là tổng Yên Ấp; nay là xã An Hòa Thịnh), huyện Hương Sơn, Hà Tĩnh. Từ thủy tổ Đinh Phúc Diên (đến vùng này khoảng 1530–1546) đến đời thứ 8, nơi dòng họ phân thành bốn chi.
Cây này dựng nên cấu trúc gốc của dòng họ. Suốt sáu đời, dòng họ « độc đinh » — mỗi đời chỉ một con trai nối dõi. Đến đời thứ 7, Tiến sĩ Đinh Nho Công phá thế độc đinh ấy và mở ra truyền thống khoa bảng: sáu người con trai của ông sinh ra, ở đời thứ 8, bốn chi kéo dài đến đời 20–21. Khung xương: sách của Đinh Tú Anh (2023); được đối chiếu với các nguồn trên mạng và diễn đàn dòng họ; chỗ khác biệt đều được ghi rõ.
Gốc một con trai nối dõi — đời 1 đến 6
« Từ cụ thủy tổ đến đời thứ 6 họ ta độc đinh » — mỗi đời chỉ một người con trai nối dõi. Tất cả đều theo nghiệp bút nghiên (đỗ tứ trường), tuy chưa đạt tới đại khoa.
Sự phân nhánh — đời thứ 8
Sáu người con trai của Đinh Nho Công, xếp theo mẹ. Bốn người lập nên một chi bền vững; hai người không có con trai nối dõi (nhưng một trong hai, Hoàng giáp Đinh Nho Hoàn, lại là người hiển đạt nhất của dòng họ).
Bốn chi
Khởi từ đời thứ 8, các chi kéo dài đến đời 20–21. Đây là bốn cây phả hệ sẽ được khai triển tiếp.
Chi trưởng
Người lập: Đinh Nho Trạch (đời 8)
Sơn Hòa / An Hòa Thịnh (Hương Sơn). Dòng các tộc trưởng.
→ tiếp nối: Đinh Nho Thực (đời 9) → Đinh Nho Tể (đời 10) → … → đời 20–21.
Chi thứ
Người lập: Đinh Nho Thận (đời 8)
Sơn Hòa, rồi Sơn Châu & Sơn Tân (Hương Sơn). Cùng thờ tại nhà thờ đại tôn.
→ gồm nhánh Sơn Tân (Xa Lang), nơi sinh ra nhà sử học Đinh Xuân Lâm.
Chi Cương Gián
Người lập: Đinh Nho Thường (đời 8)
Cương Gián, Nghi Xuân (Hà Tĩnh), qua ngả Can Lộc.
→ gia phả được nối lại với dòng mẹ ngày 14/4/2022 (công lao của ông Đinh Quang Tích).
Chi Thanh Liên
Người lập: Đinh Nho Côn (đời 8)
Thanh Liên, Thanh Chương (Nghệ An).
→ sinh ra Tiến sĩ-nhà thơ Đinh Nhật Thận (đời 11). Nhận họ & sao lục gia phả năm 1838 rồi năm 2010.
Nguồn
- Khung xương — Đinh Tú Anh, Lịch sử dòng họ Đinh Nho (sách của dòng họ, 2023): tên, năm, chức tước, ngày giỗ, mộ phần, bảng các tộc trưởng.
- Đối chiếu — chủ đề « Họ Đinh Nho ở Hương Sơn » trên diễn đàn Họ Đinh Việt Nam (hodinhvietnam.com), bài trên Báo Hà Tĩnh, Văn hóa Nghệ An; bia tiến sĩ tại Văn Miếu – Quốc Tử Giám (1670, 1700); ghi chép về chuyến đi sứ của Đinh Nho Hoàn trong Cương mục và Đại Việt sử ký tục biên.
Dị bản cần làm rõ (theo nguồn gốc)
- Tuổi thọ, đời 2 & 3 — sách 2023: Trường 60 tuổi, Bảo 73 tuổi; diễn đàn: Trường 93, Bảo 60. (Các tuổi khác trùng khớp.)
- Gốc của Cương Gián — dòng của Đinh Nho Thường, đời 8 (sách 2023) so với em của thủy tổ (diễn đàn). Gia phả Cương Gián sẽ làm rõ.
- Năm mất của Đinh Nho Hoàn — « 1715 » (lên đường đi sứ, năm Ất Mùi) so với « 1716 » (mất, 27/12 âm). Năm sinh 1671 là chắc — chữ « 1670 » thấy ở nơi khác là sai.
- Tước của thủy tổ — « Tả Hiệu Điểm, Công Tây Hầu » gán cho Đinh Phúc Diên (diễn đàn); một bảng trong sách 2023 lại như gán cho người em Phúc Tiên. Cần kiểm chứng.
Còn phải bổ sung
- Các tiểu sử cá nhân trong Gia Phả 2000 (bản PDF scan) — cần đọc trực tiếp ở những chỗ OCR thất bại, để làm dày thêm mỗi đời (vợ, con, năm tháng).
- Chi tiết đời 9 đến 21 của từng chi (bước tiếp theo).
Cây tổng quát, đời 1–8 · bản đầu tiên, sẽ bổ sung thêm. « Đời » = thế hệ. Các ngày giỗ tính theo âm lịch.
Gia phả · Chi trưởng — cây đầy đủ
Dòng các tộc trưởng, đầy đủ Tộc trưởng · đời 7 đến 19 — kèm vợ và con cháu ở mỗi đời
Phục dựng theo dòng trưởng nam của chi trưởng (chi trưởng), từ Tiến sĩ Đinh Nho Công đến tộc trưởng đương nhiệm Đinh Hải Quân. Mỗi mắt xích đã được đọc từng trang trong Gia Phả 2000 (bản chép tay được scan) bằng thị giác AI, và đối chiếu với sách 2023.
Cây đọc từ trên xuống: đĩa vàng ghi số đời (đời), thẻ ghi tộc trưởng, vợ (hoặc các vợ), rồi đến con — người kế tự (★) tiếp nối mạch dọc. Các đời 13–15 không để lại năm tháng nào trong gia phả (đã ghi rõ). Chi hiển đạt (các nhà nho Điển và Quang, bà tổ của Đặng Thai Mai) tách ra từ đời thứ 13.
Mạch xương sống, từng đời một
Mạch gia phả — sáu bàn tay trên năm thế kỷ
Gia phả đã được gìn giữ, sao chép rồi dịch lại, tiếp nối qua từng người. Nhiều người gìn giữ thuộc chi trưởng (dù không phải lúc nào cũng là tộc trưởng).
Một chuỗi truyền thừa
Từ bộ sổ đầu tiên bị cháy cho đến bản quốc ngữ hiện đại — rồi đến bộ gia phả năm 2000.
Một điểm về chi A và chi B
Trong gia phả, ký hiệu « A » và « B » phân biệt hai chi của dòng họ — chứ không phải các nhánh con của cùng một dòng.
Những gì việc đọc Gia Phả 2000 đã xác lập
- Mạch cha → con đầy đủ từ đời 7 đến đời 19, mỗi tộc trưởng kèm tên húy, vợ và con — cây không còn là một danh sách đơn thuần.
- Gốc của chi hiển đạt — người con Hy Tăng của Đinh Thái Lãng (đời 12) chính là « Đinh Nho Tặng » / Đinh Nho Tĩnh đời 13 (mục 13A5), cha của Tiến sĩ Điển, Tuần phủ Quang và bà tổ của Đặng Thai Mai.
- Gia đình các tộc trưởng gần đây — vợ con của các đời 16 (Đoàn Thị Kiều), 17 (Võ Thị Tùng) và 18 (Thái Thị Sâm), cho đến tộc trưởng đương nhiệm.
Dị bản giữa hai nguồn
- Mộ Đinh Nho Công (đời 7) — Lăng Kim Hoa (sách 2023) so với xứ Cây Hóp, Sơn Phúc (Gia Phả 2000).
- Mộ Đinh Nho Hành (đời 16) — Đồng Mậu (sách 2023) so với Áng Phần (Gia Phả 2000).
- Năm mất Đinh Nho Liên (đời 17) — gia phả phân vân giữa Ất Dậu (1945) và Bính Tuất (1946); bảng năm 2023 lấy 1946.
Nguồn
- Dữ liệu phả hệ — Gia Phả họ Đinh Nho ở Hương Sơn (bản chép tay, năm 2000), đọc bằng thị giác AI, các trang in 20, 21, 23–40 và 49, 64–65, 84.
- Tiểu sử và năm tháng — Đinh Tú Anh, Lịch sử dòng họ Đinh Nho (2023); đối chiếu: nghiencuulichsu.com, Văn hóa Nghệ An, Báo Hà Tĩnh.
Chi trưởng, đời 7–19, bản đầy đủ và có phân nhánh. « Đời » = thế hệ · « húy » = tên kiêng · « giỗ / kỵ nhật » = ngày cúng (âm lịch) · « mộ » = phần mộ · « tộc trưởng » = trưởng họ.
Gia phả · Chi hiển đạt
Quang, Điển và hậu duệ Dòng dõi Đinh Nho Tĩnh (đời 13) — hai nhà nho, một bà tổ, và những nhà khoa học hôm nay
Ở đời thứ 13, một người con thứ của chi trưởng — Đinh Nho Tĩnh — sinh ra ba nhân vật làm nên tiếng tăm của dòng họ: Tuần phủ Đinh Nho Quang, Tiến sĩ Đinh Nho Điển, và Đinh Thị Hoan, người mà dòng dõi dẫn tới Đặng Thai Mai và Đại tướng Võ Nguyên Giáp.
Cây này lần theo ba nhánh ấy, rồi đến chùm sao các nhà khoa học hiện đại của dòng họ Đinh Nho (đời 16–18). Việc gắn chính xác mỗi nhà khoa học vào dòng Quang hay Điển không phải lúc nào cũng được ghi trong gia phả; chỗ nào có tư liệu thì ghi rõ, phần còn lại được trình bày như sự tỏa sáng của cả chi trưởng nói chung.
Ngã rẽ ở đời thứ 13
♀ Cột thứ ba theo một dòng bên ngoại (họ Đặng), ngoài dòng nội Đinh Nho: dòng ấy ra đời từ một người con gái của họ.
Chùm sao hiện đại của dòng họ Đinh Nho
Sách 2023 kê, từng đời một, các nhà ngoại giao, sĩ quan và nhà khoa học của dòng họ (gộp cả chi trưởng A và chi thứ B). Dưới đây là những gương mặt nổi bật. Trừ chỗ ghi « dòng Điển/Quang », việc gắn vào một trong hai dòng hiển đạt không được nguồn nêu rõ.
🎓Toán học & khoa học
🏛️Ngoại giao, quân đội & nhà nước
✒️Văn chương
⚕️Y học, kinh tế & khác
Đừng nhầm lẫn
- GS Đinh Xuân Lâm (1925–2017) — một trong « tứ trụ » của sử học Việt Nam; nhưng sách nói rõ ông thuộc một nhánh Đinh Nho từ An Ấp chuyển sang Xa Lang (Sơn Tân), chưa rõ đời thứ mấy — nên ở đây không gắn ông vào dòng Quang hay Điển.
Nguồn
- Phả hệ và tiểu sử — Đinh Tú Anh, Lịch sử dòng họ Đinh Nho (2023): bảng kê hậu duệ theo đời, và tiểu sử Điển, Quang, Đinh Dũng, Đinh Nho Hào, Đinh Nho Bảng.
- Đinh Nho Tĩnh → Quang / Điển / Hoan — Gia Phả 2000 (mục 13A5), đọc bằng thị giác AI, và nghiencuulichsu.com.
- Đặng Bích Hà & Võ Nguyên Giáp — Tuổi Trẻ, VnExpress, Báo Quảng Bình (2024).
Chi hiển đạt của dòng họ Đinh Nho · « đời » = thế hệ · « Tiến sĩ » = học vị tiến sĩ thời xưa · « Tuần phủ » = quan đầu tỉnh · GS = giáo sư, PGS = phó giáo sư, TSKH = tiến sĩ khoa học.
Gia phả · Chi thứ (mã « B »)
Chi thứ Đinh Nho Thận (đời 8) — và dòng đã chép nên lịch sử dòng họ
Đinh Nho Công có hai bà vợ, đều thuộc họ Đặng. Con trưởng của bà cả lập nên chi trưởng (Trạch); con trưởng của bà hai, Đinh Nho Thận, lập nên chi thứ. Cả hai đều ở lại Hương Sơn và chung nhà thờ tổ (nhà thờ đại tôn) — vì thế trong gia phả có mã A (chi trưởng) và B (chi thứ).
Điều đáng chú ý: dòng có tư liệu đầy đủ nhất của chi này lại chính là dòng của tác giả sách 2023, Đinh Tú Anh (17B): một chuỗi các nhà giáo, và, ở nhánh bàng hệ, hai nhà yêu nước đầu thế kỷ XX. Cũng chính chi này, qua ngòi bút của người hậu duệ, đã ghi chép lại toàn bộ lịch sử mà những cây phả này tái hiện.
Dòng, từ người lập chi đến tác giả
Đôi nét về chi này
Hai chi, một nhà
Chi trưởng và chi thứ cùng là con cháu của Đinh Nho Công, qua hai bà vợ của ông; cả hai đều ở lại Hương Sơn, cùng thờ tổ tiên tại một nhà thờ đại tôn. Chi thứ từng có nhà thờ nhỏ riêng ở Đông Mỹ, bán đi khoảng năm 1948 trong chủ trương dồn việc thờ cúng.
Nhà giáo và nhà yêu nước
Chi này nổi bật ở nghiệp dạy học (thầy Đinh Nho Lệ) và ở lòng yêu nước đầu thế kỷ XX: liệt sĩ Đông Du Đinh Doãn Tế và người tù Côn Đảo Đinh Nho Bộc.
Chi đã tự kể chuyện mình
Một điều đáng ghi: chính một người con của chi thứ, Đinh Tú Anh (17B), đã viết nên lịch sử cả dòng họ năm 2023. Chi thứ vì thế là bàn tay cầm bút của bộ gia phả này.
Giới hạn của cây này
- Các đời 10–12 của chi, và những trưởng chi tiếp theo (tộc trưởng chi thứ), không được nêu tên trong các nguồn của tôi: dòng chi tiết ở đây là dòng riêng của tác giả, không nhất thiết là dòng các trưởng chi thứ.
- Đinh Doãn Tế và Đinh Nho Bộc được xếp ở đời 15 của chi thứ; mối liên hệ chính xác với dòng riêng của tác giả chưa được xác lập (họ là bàng hệ).
Nguồn
- Người lập chi & chi này — Đinh Tú Anh, Lịch sử dòng họ Đinh Nho (2023): tiểu sử người lập chi Đinh Nho Thận, của Đinh Nho Lệ, Đinh Doãn Tế, Đinh Nho Bộc, và phần về nhà thờ chi thứ.
- Mã A / B — bảng nhân số « Chi trưởng (A) / Chi thứ (B) » trong cùng sách.
Chi thứ (mã B), Hương Sơn · « đời » = thế hệ · « giỗ » = ngày cúng (âm lịch) · « tú tài » = học vị tú tài thời xưa · « tộc trưởng chi thứ » = trưởng chi thứ.
Gia phả · Chi Thanh Liên (Thanh Chương, Nghệ An)
Người lập chi và nhà thơ Đinh Nho Côn (đời 8) · và chắt của ông Đinh Nhật Thận (đời 11)
Một trong bốn chi ra từ Tiến sĩ Đinh Nho Công. Người con út của ông, Đinh Nho Côn, vừa là võ tướng vừa là nhà nho, rời Hương Sơn về Thanh Chương (Nghệ An) và lập nên nhánh Thanh Liên. Ba đời sau sinh ra nhà thơ Đinh Nhật Thận, một trong những tiếng thơ lớn của thế kỷ XIX Việt Nam.
Chi này giàu nhân vật nhưng thưa về phả hệ: Gia Phả 2000 của Hương Sơn không ghi nhánh Thanh Chương, và hai đời ở giữa vẫn chưa rõ trong các nguồn của tôi. Vì thế cây dưới đây thành thật về những khoảng trống, và đổi lại, khắc họa kỹ chân dung hai nhân vật có tư liệu.
Dòng, từ gốc tổ đến nhà thơ
Đinh Nhật Thận, tiếng thơ nơi đất khách
Đinh Nhật Thận
1815 – 1866 · 51 tuổiSinh tại Thanh Liêu (nay là xã Thanh Tiên, Thanh Chương, Nghệ An), nổi tiếng thông minh và nhớ lâu, năm 1838 ông đỗ Tiến sĩ — đứng đầu hạng của mình ở kỳ thi Hội (niên hiệu Minh Mệnh 19), lúc 23 tuổi. Được bổ tri phủ, sau bị bãi vì những lý do không rõ; năm 1843 được phục chức nhưng ông từ chối, viện cớ đau ốm. Là người phóng khoáng, ông dồn lòng cho nghề thuốc, thơ ca và tình bạn, kết thân với Cao Bá Quát và Nguyễn Hàm Ninh.
Sau cuộc khởi nghĩa Mỹ Lương do Cao Bá Quát cầm đầu (1854), ông bị liên lụy và bị giám sát chặt. Biết ông học rộng, vua Tự Đức giữ ông lại trong cung — vừa để dễ kiểm soát, vừa để ông dạy các hoàng tôn. Chính ở đó, sống ẩn dật và day dứt nỗi nhớ quê, một đêm thu uống rượu một mình, ông viết một mạch Thu dạ lữ hoài ngâm. Tác phẩm đến tay nhà vua; cảm phục tài năng và khí tiết của ông, vua đã tha cho ông.
Về quê, ông dạy học cho đến khi mất, năm 1866.
Thu dạ lữ hoài ngâm
秋夜旅懷吟 · « Khúc ngâm nỗi nhớ đêm thu nơi đất khách »
Một trăm bốn mươi câu chữ Hán, đúc theo thể song thất lục bát — một thể thơ thuần Việt, lựa chọn đầy bất ngờ cho một tác phẩm bằng chữ Hán. Đó là tiếng lòng của một người bị giam giữ vô cớ giữa kinh thành, lòng vẫn « trống trải, lạnh lẽo và xa lạ », luôn hướng về làng quê và người thân. Chính khúc ngâm này đã ghi tên ông vào văn học sử Việt Nam — đến mức có truyền thuyết rằng chính tác giả đã tự dịch sang chữ Nôm.
Thuyền ai tưởng khách non Hàn, lại không! » — trích bản tiếng Việt (tác phẩm thuộc phạm vi công cộng, thế kỷ XIX)
Đôi nét về chi này
Một vùng đất học
Thanh Liên / Thanh Tiên, ở Thanh Chương (Nghệ An), nổi tiếng là « đất học »: nơi đây có nhiều người đỗ đạt rồi đem sở học phụng sự dân.
Mối dây với việc thờ tổ
Tuy lập nghiệp ở Nghệ An, người lập chi Đinh Nho Côn vẫn gắn với nhà thờ gốc: được sắc phong Phúc thần, ông được thờ tại đền Gôi Vị ở Hương Sơn, bên cạnh các vị thần khác của dòng họ.
Một chuyện về tên họ
Gốc tổ ở Hương Sơn mang họ « Đinh Nho »; nhánh Thanh Chương này lại sinh ra dạng « Đinh Nhật » (Đinh Nhật Thận). Bộ gia phả địa phương do nhà thơ soạn vẫn là chìa khóa để lần lại các đời này.
Giới hạn của cây này
- Các đời 9 và 10 của chi (giữa Đinh Nho Côn và Đinh Nhật Thận) không có trong các nguồn của tôi, hậu duệ của nhà thơ cũng vậy: Gia Phả 2000 của Hương Sơn không bao quát nhánh Thanh Chương.
- Một bộ gia phả riêng của Thanh Liên, do chính Đinh Nhật Thận soạn, được sách 2023 nhắc đến: đó hẳn là nguồn cần khai thác để bổ khuyết nhánh này.
Nguồn
- Người lập chi & dòng dõi — Đinh Tú Anh, Lịch sử dòng họ Đinh Nho (2023), tiểu sử « Đinh Nho Côn » (đời 8) và « Đinh Nhật Thận » (đời 11).
- Tiểu sử & năm tháng nhà thơ — Wikipedia tiếng Việt (Đinh Nhật Thận, 1815-1866); Thanh Chương Xưa và Nay; Văn học thế kỷ XIX.
Chi Thanh Liên (Thanh Chương, Nghệ An) · « đời » = thế hệ · « giỗ » = ngày cúng (âm lịch) · « Tiến sĩ » = học vị tiến sĩ thời xưa · « Phúc thần » = vị thần che chở (tổ tiên được sắc phong).
Gia phả · Chi Cương Gián (Nghi Xuân, Hà Tĩnh)
Chi tìm lại được Nhánh Cương Gián, tách khỏi gốc tổ khoảng năm 1700, nối lại năm 2013
Ở Cương Gián (Nghi Xuân) chỉ có một họ Đinh duy nhất, lưu giữ ký ức về một ông tổ « quan lớn ». Suốt nhiều đời, gốc gác ấy vẫn là một câu đố — cho đến khi một cuộc tìm kiếm kiên trì (2008-2013) gắn nó vào dòng họ Đinh Nho ở Sơn Hòa, Hương Sơn.
Việc nối chi này vào gốc tổ đã « gây tranh luận » lâu nay: cây của nó nhảy thẳng từ đời thứ 7 đến một người lập nhánh tại chỗ không rõ tên. Hồ sơ này kể lại hành trình tìm về cội nguồn, trình bày lập luận đã nhận diện người lập chi, và phân biệt rõ điều đã xác nhận với điều còn là giả thuyết.
Dòng, theo cách phục dựng
Cuộc tìm kiếm: tìm về gốc tổ (2008 – 2013)
Lời kể của ông Đinh Quang Tích, họ Đinh ở Cương Gián, người đã tiến hành cuộc tìm kiếm và công bố trên trang Họ Đinh Việt Nam.
Truyền khẩu kể ông tổ là một vị quan lớn: mỗi dịp đại lễ, người ta bày trong sân lễ vật cho hàng chục lính hầu và ngựa hộ tống ông tổ. Các bậc tiền nhân từng đi tìm gốc gác, nhưng không có kết quả.
Lời tựa gia phả (chi Trung Sơn) hé lộ tổ tiên từ Gia Viễn (Ninh Bình), đến ở « An Ấp » và « Cổ Ngu », cùng hai cha con đỗ tiến sĩ đời Lê. Người ta nhận ra An Ấp = Sơn Hòa (Hương Sơn) và Cổ Ngu = Đức Thọ.
Đến thăm họ Đinh ở Trung Lương (Đức Thọ): gốc gác tương tự (Gia Viễn → An Ấp / Cổ Ngu, hai cha con đỗ tiến sĩ), nhưng không lập được mối liên hệ trực tiếp nào. Thất vọng.
Tháng 8, tác giả tìm thấy trang Họ Đinh Việt Nam và đăng lời kêu gọi. Vài ngày sau, tộc trưởng Đinh Nho Quỳ (Sơn Hòa) liên lạc qua email và gửi cho ông một bản sao gia phả Hương Sơn.
Ngày Rằm Tháng Bảy, người họ Đinh Cương Gián mang gia phả của mình về Sơn Hòa để đối chiếu chính thức. Hai bộ sổ trùng khớp từ đời 1 (Đinh Phúc Diên) đến đời 7 (Đinh Nho Công) — tên, họ của các bà vợ, chức tước. Quan hệ huyết thống được xác lập.
Người lập chi được nhận diện ra sao
Một suy luận bốn bước
Quan hệ với Sơn Hòa đã được chứng minh, vẫn còn phải biết ai, ở đời thứ 8, đã mang dòng họ đến Cương Gián. Gia phả không nêu tên người ấy, nên phải lập luận.
Đôi nét về chi này
Một họ, hai nhà
Cương Gián xưa nay chỉ có một họ Đinh, chia thành hai nhánh: chi anh ở Trung Sơn, chi em ở Song Long.
Bằng chứng qua số đời
Mười ba đời ở Cương Gián, cộng bảy đời gốc tổ, ra đời thứ 20 — đúng mức hiện nay ở Sơn Hòa. Sự khớp số này củng cố mạnh mẽ quan hệ huyết thống.
Vòng qua Can Lộc
Gia phả Hương Sơn nói Đinh Nho Thường đi về Thuần Thiện (Can Lộc) — vùng giáp Cương Gián, chỉ cách một dải núi, qua lại cưới gả và buôn bán hằng ngày: một chặng trung chuyển tự nhiên trước khi định cư hẳn.
Ghi chú
- Nhánh Cương Gián cũng dùng dạng « Đinh Nguyễn » (Đinh Nguyễn Đôn); người lập chi tại địa phương chỉ được gọi là « Đinh Đại Lang ».
- Cùng cuộc tìm kiếm đã loại hai hướng lân cận: họ Đinh ở Trung Lương (Đức Thọ) và họ Đinh ở Thuần Thiện (Can Lộc), không có liên hệ trực tiếp với Cương Gián.
Nguồn
- Lời kể & lập luận — Đinh Quang Tích (họ Đinh ở Cương Gián), được dẫn lại trong Đinh Tú Anh, Lịch sử dòng họ Đinh Nho (2023), phần « Đinh Nho Thường » và « Hành trình tìm kiếm nguồn gốc »; công bố gốc trên hodinhvietnam.com (2014).
- Đinh Nguyễn Đôn (1759) — Các nhà khoa bảng và Dư địa chí Nghi Xuân.
Chi Cương Gián (Nghi Xuân, Hà Tĩnh) · « đời » = thế hệ · « Hương cống » = người đỗ thi Hương (≈ cử nhân) · « Tham tri » = chức quan cao · « chi anh / chi em » = nhánh anh / nhánh em.
Nhà Đinh mở rộng · trên cả dòng Đinh Nho
Các chi của những người anh em Tổ mẫu Hoàng Quý Thị và các dòng của những người con khác của bà: Nghi Long, Đức Thủy, Hàm Giang
Đinh Phúc Diên, thủy tổ họ Đinh Nho, không đơn độc: ông có ba người anh em, cùng một mẹ, Hoàng Quý Thị. Mỗi người lập nên một dòng họ Đinh riêng. Đây là các cây phả của họ, trong chừng mực tư liệu cho phép.
Với mỗi chi, cây chỉ theo những gì đã được chứng thực — thường là mạch của một dòng hiển đạt hơn là một bản kê đầy đủ. Hai chi (Nghi Long, Đức Thủy) gắn vững vào gốc chung; chi Hàm Giang vẫn còn tranh cãi, và cây trình bày trung thực cả hai dị bản đối chọi nhau.
Tổ mẫu
Mẹ của bốn anh em họ Đinh, hậu duệ của tướng Đinh Điền (924–979). Năm 1527, chạy nạn nhà Mạc cướp ngôi, bà cùng các con về thôn Thu Lũng (nay là Nghi Thu, Cửa Lò). Bà chết đuối khi giặt áo; một trận giông phủ lên mộ bà một gò lớn — người đời nói bà được « trời chôn », và xem là rất linh thiêng. Các con bà từ đó tản ra thành bốn dòng.
Người em thứ 2 — Nghi Long, họ Đinh Văn
Đã nốiDo Đinh Phúc Tiên lập, người ở lại giữ mộ mẹ. Chi rạng rỡ nhất trong các chi anh em: năm đời liên tiếp đỗ tiến sĩ, và vị cao tăng Thích Minh Châu.
↳ Một điểm tương đồng đáng chú ý: như họ Đinh Nho có Tiến sĩ Đinh Nho Công và con là Hoàng giáp Đinh Nho Hoàn, chi Nghi Long cũng có hai cha con đỗ tiến sĩ — Đinh Văn Chất và Đinh Văn Chấp. Chính nhờ một câu đối của người con này, tặng nhà Đinh Nho, mà gốc chung được khẳng định lại (Gia Viễn / Hoan–Ái / Hồng–Lam).
Người em thứ 3 — Đức Thủy, họ Đinh Trọng → Đinh Văn
Đã nốiDo người em thứ 3 lập (tên đã thất truyền) tại Đông Khê, Cổ Ngu (nay là Đức Thủy, Đức Thọ). Họ mang tên Đinh Văn kể từ đời thứ 9.
Người em thứ 4 — Hàm Giang, họ Đinh
⚠ Còn tranh cãiNgười em thứ 4, Đinh Phúc An, ra lại phương Bắc. Họ Đinh Văn ở Nghi Long cho rằng ông là tổ của họ Đinh ở Hàm Giang (nay là Hải Dương) — họ của danh tướng Đinh Văn Tả. Nhưng hai họ kể những câu chuyện không khớp nhau: đây là hai dị bản.
Dị bản Nghi Long (bia bốn anh em)
- Đinh Phúc An (em thứ 4, em của Phúc Tiên sinh năm 1477) — được phái ra Bắc.
- …
- Võ tướng Đinh Văn Phủ — tử trận ở Hải Dương năm 1600.
- Tướng Đinh Văn Tả (sinh 1599) — tức là hậu duệ đời thứ 4 của Phúc An.
Dị bản Hàm Giang (sử sách, 1891 & 1936)
- Thái bảo Thạch Quận công Đinh Đàm (~1365; theo Lê Lợi năm 1418).
- Đinh Phúc An (việc gắn với Đàm chưa chắc).
- Đức Giang Hầu (con Phúc An; tham gia binh biến năm 1460 → vậy sinh trước ~1440).
- Đô đốc Dương Sơn hầu Đinh Đam.
- Thái bảo Hùng Quận công Đinh Phủ (mất ~1600, ở Yên Trường / Thanh Hóa).
- Lộc Quận công Đinh Văn Tả (sinh 1599) — hậu duệ đời thứ 5 của Phúc An.
Mâu thuẫn. Nếu Phúc An đúng là em thứ 4 (em của Phúc Tiên, sinh 1477), thì ông không thể có một người con — Đức Giang Hầu — đã hoạt động trong cuộc binh biến năm 1460: điều đó khiến người con sinh trước 1420, tức là một đời trước cả anh mình. Hai chuyện kể cũng khác nhau về cái chết của Đinh Phủ (Hải Dương hay Thanh Hóa) và về thứ bậc của Đinh Văn Tả (đời thứ 4 hay thứ 5). Vì thiếu bằng chứng, mối liên hệ chưa được xác lập — nên hai cuộc gặp giữa các tộc trưởng (2014, 2018) đều chưa đi đến kết luận. Chỉ một điểm được cả bốn dòng đồng thuận: đều là hậu duệ của tướng Đinh Điền.
Bên lề — họ Đinh ở Trung Lương
Những điểm còn để ngỏ
- Tên người em thứ 3 (Đức Thủy) đã thất truyền.
- Cây của Nghi Long và Đức Thủy được trình bày theo dòng hiển đạt của họ; chi tiết từng đời của tất cả các gia đình không có trong các nguồn của tôi.
- Với Hàm Giang, hai dị bản không khớp nhau về niên đại: việc nối dòng vẫn chỉ là một khẳng định, chứ chưa phải sự thật đã xác lập.
Nguồn
- Tất cả các chi — Đinh Tú Anh, Lịch sử dòng họ Đinh Nho (2023), các phần « Họ Đinh Văn ở Nghi Long », « Hoà thượng Thích Minh Châu », « Họ Đinh ở Đức Thủy », « Họ Đinh ở Trung Lương », « Họ Đinh ở Hàm Giang ».
- Nghi Long — gia phả Đinh Văn ở Kim Khê (do Đinh Văn Niêm soạn lại, 1999).
- Hàm Giang — Hàm Giang danh tướng liệt truyện (Đinh Gia Nghi, 1891); Tri tân tạp chí số 99 (1943); gia phả bằng thơ của Đinh Gia Mai (1936).
Các chi anh em của Đinh Phúc Diên · « họ » = dòng họ / tên họ · « đời » = thế hệ · « Tiến sĩ », « Hoàng giáp » = đệ nhị giáp tiến sĩ, « phó bảng » = tiến sĩ hàng dưới · « Cần Vương » = phong trào phò vua chống Pháp (từ 1885).