Lịch sử dòng họ Đinh Nho Hương Sơn

Gần năm thế kỷ, hai mươi đời

Dòng họ Đinh Nho định cư tại An Ấp, huyện Hương Sơn (nay là xã Sơn Hòa, huyện Hương Sơn, tỉnh Hà Tĩnh) vào khoảng 1543–1546. Tính từ tổ khai canh đến nay đã gần năm trăm năm và hai mươi đến hai mươi mốt đời, con cháu ngày nay tản mác khắp trong nước và ra ngoài biên giới.

Điều làm dòng họ này nổi bật, hơn cả những danh hiệu khoa bảng, là sự liên tục của ký ức thành văn. Trải qua những trận hỏa hoạn, những cuộc di dời và cơn biến loạn của Cải cách ruộng đất, bộ gia phả vẫn sống sót — được sao chép, phiên dịch, phục hồi qua nhiều bàn tay suốt ba thế kỷ. Chính trên nền ký ức ấy, và công sức khôi phục gia phả kèm theo, mà câu chuyện sau đây được dựng lên.

Theo truyền thống dòng họ, nguồn gốc xa xưa được truy lên đến Đinh Điền (924–979), một trong bốn danh tướng thân tín của vua Đinh Bộ Lĩnh (Đinh Tiên Hoàng), người sáng lập triều đại đầu tiên của quốc gia. Quê tổ ở Gia Viễn, tỉnh Ninh Bình. Mối quan hệ họ hàng xa xôi này, được chia sẻ bởi tất cả các dòng Đinh có liên quan, được lưu truyền qua truyền khẩu và những câu đối chữ Hán còn lưu giữ trong các đền.

Năm 1527, Mạc Đăng Dung cướp ngôi nhà Lê. Bốn anh em họ Đinh, con cháu của Đinh Điền và đang phụng sự nhà Lê, bỏ trốn cùng gia quyến và người mẹ già — cụ bà Hoàng Quý Thị. Họ vào châu Hoan — vùng đất Nghệ xưa (nay là các tỉnh Nghệ An và Hà Tĩnh) — và tạm dừng chân ở thôn Thu Lũng, gần một cái đầm hình bán nguyệt (nay là Nghi Thu, Cửa Lò).

Cụ bà mất và các anh em chia tay

Một ngày tại đó, trong lúc giặt giũ, cụ bà Hoàng Quý Thị chẳng may bị chết đuối trong đầm. Đêm sau khi chôn cất, tương truyền, mưa to gió lớn đã cuốn đất cát về lấp lên mộ thành một gò đất lớn : dân làng thấy vậy cho là ngôi mộ được Trời đào sẵn và coi chỗ đó là linh thiêng. Sau khi mãn tang, các anh em thấy không nên ở cùng nhau và chia nhau về các vùng :

Người anh cả, Đinh Phúc Diên, đưa gia đình đến An Ấp, Hương Sơn, khoảng 1543–1546, và trở thành tổ khai canh của dòng họ Đinh Nho. Gia phả không ghi ngày sinh, ngày mất, chỉ ghi tuổi thọ : chín mươi ba tuổi. Vì em là Đinh Phúc Tiên sinh năm 1477, người ta ước tính Đinh Phúc Diên sinh khoảng trước 1475 — như vậy ông đến An Ấp khi đã khoảng bảy mươi tuổi, đã có con cháu đi cùng. Ông mang hàm Tả Hiệu Điểm, Công Tây Hầu, phẩm cấp thứ hai.

Suốt sáu đời, dòng họ chỉ gắng gượng trên một sợi dây : mỗi đời tổ chỉ có một người con trai để nối dõi tông đường. Đây là nét đặc biệt nhất của thời kỳ đầu, và là điều làm cho sự phát triển tiếp sau càng trở nên đáng kinh ngạc hơn.

Từ đầu, tất cả đều coi trọng việc học. Đinh Phúc Trường (đời 2) đỗ tứ trường lúc hai mươi bốn tuổi ; Đinh Phúc Bảo (đời 3), cũng đỗ nhưng không qua được kỳ thi tiếp, chuyển sang nghề thuốc ; Đinh Chính Tính và Đinh Phúc Khánh (đời 4 và 5) cũng vượt qua kỳ thi đó từ khi còn trẻ.

Đời thứ sáu là bước ngoặt. Đinh Hữu Luân (1602–1676) đỗ tứ trường lúc mười sáu tuổi (1617) và vào đội « văn thần » của phủ lúc mười chín tuổi (1620). Được điều đi dẹp loạn ở miền Nam, ông sau đó làm Thẩm tra huyện Đông Ngạn. Chính ông đã mở đường cho con trai mình.

Chính từ đời thứ bảy mà dòng họ có được cái tên của mình : Đinh Nho Công vừa là người đỗ đầu của dòng họ, vừa là người phá vỡ thế độc đinh. Bốn chi lịch sử của họ đều xuất phát từ ông.

Đinh Nho Công (1637–1695) — vị tiến sĩ đầu tiên

Thuở nhỏ ham học, đỗ tứ trường lúc mười bốn tuổi, nhưng Đinh Nho Công phải bỏ học vì nghèo, trở về làm ruộng. Theo truyền thuyết dân gian — vẫn còn lưu truyền ở các làng bờ tả ngạn sông Ngàn Phố — một sáng khi đang cày, có một cụ bà tóc bạc hiện ra giục ông trở lại trường học. Ông lên Thăng Long (Hà Nội), kết bạn thân với một học trò xuất sắc của Quốc Tử Giám, một người họ Trần. Trước ngày thi, tương truyền người bạn ấy báo mộng báo cái chết của mình — và hứa sẽ phù hộ ông trong kỳ thi, với điều kiện ông sau này lập một bàn thờ nơi đám mây trắng tụ lại.

Đinh Nho Công đỗ tiến sĩ (đệ tam giáp đồng tiến sĩ) khoa Canh Tuất, năm 1670, dưới triều Lê Huyền Tông. Tên ông ngày nay vẫn còn khắc trên bia tiến sĩ ở Văn Miếu — Quốc Tử Giám Hà Nội. Nổi tiếng thanh liêm, ông từng làm Giám sát Ngự sử, rồi Thiêm Đô Ngự sử. Vua ban câu khen bốn chữ « Ngôn ngữ phong lăng » (lời nói sắc bén, bạo dạn). Sau khi mất, dưới triều Cảnh Hưng, ông được phong thần với danh hiệu 英毅大王 Anh Nghị Đại Vương, rồi được phong lại dưới triều Nguyễn.

Để giữ lời hứa, ông cho dựng một ngôi đền trên gò Cồn Mai thờ người bạn đã khuất : đền Bạch Vân (hay đền Thịnh Xá), truyền thuyết về đó vẫn còn được kể đến. Đinh Nho Công có mười hai người con, trong đó sáu trai — bốn người trong số đó là tổ của bốn chi dòng họ.

Đinh Nho Hoàn (1671–1716) — vị Hoàng giáp đi sứ

Người con thứ ba của Đinh Nho Công, Đinh Nho Hoàn (hiệu Mặc Trai, tự Tồn Phác), mồ côi mẹ lúc ba tuổi. Hai mươi chín tuổi, ông đỗ tiến sĩ hạng Hoàng giáp khoa Canh Thìn, năm 1700, xếp thứ ba của khóa ; tên ông liền kề tên cha trên bia Văn Miếu. Cha con đều đỗ tiến sĩ : vinh dự hiếm có, sánh với dòng Đinh Văn ở Nghi Long.

Được cử làm Đốc trấn Cao Bằng năm 1704, ông nổi tiếng với một nền cai trị khai sáng : sửa đường sá, phá đá ngầm trên sông Bằng Giang để thông thuyền bè, giảm thuế và đẩy nhanh thủ tục hải quan để khuyến khích thương mại. Các thương nhân Trung Hoa, mang ơn, dựng trước hội quán của họ một tấm bia mừng công đức — « Đức chính bia », bản văn còn lưu lại đến ngày nay : « Chúng tôi thấy lòng quan sáng như gương, trong như tranh… chưa bao giờ có quan nào thương xót các thương nhân như ngài. » Tại đây ông cũng soạn Hoán tỉnh châu dân từ (148 câu nôm khuyến dân làm lành) và Cao Bằng thập thủ (mười bài thơ tức cảnh Cao Bằng).

Được triệu về kinh khoảng năm 1710 làm Thượng Bảo Tự khanh, coi ấn tín tại Hàn lâm viện, ông được cử năm 1715 làm Phó sứ trong đoàn cống sứ sang triều Thanh. Đại Việt sử ký tục biên đã ghi rõ chuyến sứ này. Nhưng tại Yên Kinh (Bắc Kinh), nhiệm vụ hoàn thành, ông lâm bệnh và mất vào ngày 27 tháng Chạp âm lịch (đầu 1716), không kịp trở về.

銀散滿城遊子月，
金吹千里故人風。

Ngân tán mãn thành du tử nguyệt,
Kim xuy thiên lý cố nhân phong.

« Trăng kẻ tha hương rải bạc khắp thành ;
gió người cố tri thổi vàng ngàn dặm. »

Đinh Nho Hoàn, « Gặp Khâu Đinh Thần người Phúc Kiến đến thăm » — Mặc Ông sứ tập

Vua Khang Hy xúc động, cho ướp thi hài và đưa về nước theo đoàn sứ, sai quan bộ Lễ đến làm lễ điếu trọng thể : « Ông đã hoàn thành sứ mệnh của vua mình… Sao lại từ biệt cõi đời sớm vậy ? Lòng ta đau xót không sao kể xiết. » Tại triều Lê, ông được truy thăng Lễ Bộ Tả Thị lang, rồi phong thần Đắc Đạt Đại Vương.

Từ những bài thơ ông làm dọc đường, con rể là tiến sĩ Nguyễn Trọng Thường đã sưu tầm lại được những bài còn lại — thành Mặc Ông sứ tập, hiện còn 103 bài thơ chữ Hán (phần nôm đã thất lạc). Năm 2009, nhà ngoại giao Đinh Nho Liêm (đời 16) cùng nhà ngữ văn Ngô Đức Thọ xuất bản bản dịch có chú thích — Mặc Trai sứ tập. Câu gia huấn mà Đinh Nho Hoàn để lại cho con cháu tóm tắt tinh thần của dòng họ :

« Tiến vi nghĩa sĩ, thoái vi lương nông » — Ra làm quan thì xứng là người sĩ phu có nghĩa ; lui về thì xứng là người nông dân tốt.

Phan Thị Viên — bà Tiết Phụ, thần của đền Gôi Vỵ

Không có con trai, Đinh Nho Hoàn nhận một người con thừa tự. Nhưng ký ức về ông gắn liền với người vợ kế — Phan Thị Viên, người Do Lễ (Hưng Nguyên). Câu chuyện về bà như trong tiểu thuyết : cha bà, một viên chức bị vu oan, đã được Đinh Nho Công tha khi ông đi thanh tra nhà ngục với tư cách ngự sử ; trước khi mất, cha bà đã ký thác hy vọng rằng con gái có ngày đền đáp ơn đó. Nhiều năm sau, theo cơ duyên mà tương truyền là do trời định, Đinh Nho Hoàn bước vào căn lều nơi hai mẹ con tá túc — và cưới bà.

Lấy chồng năm mười sáu tuổi, Phan Thị Viên thông chữ, giỏi thơ, đủ tứ đức. Khi chồng lên đường đi sứ, bà tiễn đến trạm Lã Côi và trao cho ông, một mạch, mười bài thơ — « để dọc đường ngó lại, như có em đi theo ». Đáp lại, ông cởi áo đưa cho bà. Ba trong mười bài đó vẫn còn trong gia phả.

« Ngày Đinh Nho Hoàn mất, bà còn trẻ ; nhưng sau khi đưa linh cữu chồng về và tang lễ xong, bà tự vẫn. »

Hồi ký của giáo sư Đặng Thai Mai, về bà Tiết Phụ

Vì hành động tiết nghĩa ấy, triều Lê ban tấm biển « Tiết hạnh khả phong » và bà được phụng thờ là « bà Tiết Phụ / Tiết Nghĩa ». Theo Đặng Thai Mai, bà là bạn thân của nữ sĩ Đoàn Thị Điểm.

Trong sáu con trai của Đinh Nho Công, bốn người có con nối dõi và lập nên bốn chi của dòng họ. (Đinh Nho Huân, tài giỏi nhưng mất sớm, và Hoàng giáp Đinh Nho Hoàn, không con trai, đều không có hậu duệ trực tiếp.)

Hai chi trưởng (A và B) ở lại Hương Sơn và ngày nay vẫn còn chung nhà thờ của thủy tổ ở thôn Đồng Vực (Sơn Hòa). Một phần con cháu sau đó tản ra Sơn Châu và Sơn Tân (Xa Lang).

Chi tìm lại ở Cương Gián

Câu chuyện nối lại quan hệ với Cương Gián là một cuộc điều tra thực sự, do Đinh Quang Tích, con cháu dòng họ đó, tiến hành. Gia phả Cương Gián dừng lại ở đời thứ 7 — tiến sĩ Đinh Nho Công — rồi lại tiếp tục với một « tổ khai canh » chỉ còn biết danh hiệu tôn kính là Đinh Đại Lang, không còn tên húy. Ông là ai ?

Manh mối quyết định là người con cháu Đinh Nguyễn Đôn, mà sách sử chính thức ghi ông đỗ hương cống năm 1759 và làm quan ở Quảng Bình. Tính ngược từ người chắt đó, có thể ước tính Đinh Đại Lang sinh khoảng 1678–1680. Trong số tất cả các con trai của Đinh Nho Công ra đi lập nghiệp nơi xa, chỉ có một người đúng độ tuổi đó và chưa có dòng dõi được xác định : Đinh Nho Thường. Suy luận dẫn đến kết luận : Đinh Đại Lang chính là Đinh Nho Thường, em của Hoàng giáp Đinh Nho Hoàn.

Chi Thanh Liên

Người con thứ sáu, Đinh Nho Côn, vừa là nho sĩ vừa là người cầm quân, định cư ở Thanh Liên. Điều đáng chú ý trong gia phả chi này : dưới thời Pháp thuộc, sổ bộ ghi dòng họ là Nguyễn ; mãi đến triều Minh Mạng (1820–1841) tên Đinh mới được chính thức khôi phục. Chính người chắt của Đinh Nho Côn, nhà thơ Đinh Nhật Thận, khi đến nhận họ ở Hương Sơn, đã sao chép lại Hương Yên phổ tự — qua đó gián tiếp cứu lấy gia phả gốc (xem chương XI).

Đinh Nhật Thận (1815–1866), tự Tử Quý, hiệu Bạch Mao Am, chắt của Đinh Nho Côn, đỗ tiến sĩ khoa Mậu Tuất, năm 1838, dưới triều Minh Mạng. Là người phóng khoáng và độc lập, ông sớm ưa y thuật, thi ca và bạn bè hơn công danh : sau lần bị cách chức, ông từ chối phục chức năm 1843.

Là bạn thân của Cao Bá Quát và Nguyễn Hàm Ninh, ông bị liên lụy trong cuộc nổi dậy Mỹ Lương và bị bắt. Trân trọng tài năng xuất chúng của ông, vua Tự Đức giữ ông lại ở triều dạy học cho các hoàng tử — một thứ lao ngục vàng son mà từ đó ra đời kiệt tác của ông. Một đêm thu, trong cô đơn, ông viết liền mạch Thu dạ lữ hoài ngâm (« Bài ngâm đêm thu của người lữ khách »). Tác phẩm đến tai vua, làm xúc động đến mức nhà vua đã tha tội cho nhà thơ.

Đặc biệt về hình thức, tác phẩm có 136 câu chữ Hán nhưng theo thể song thất lục bát thuần Việt. Luận văn đại học năm 2008 xếp nó vào hàng bốn bài ngâm khúc hay nhất của văn học Việt Nam cổ điển, cùng với Kim Vân Kiều, Chinh phụ ngâm và Cung oán ngâm khúc.

Cuối thế kỷ XIX, một ngành đạt đỉnh cao mới. Đinh Nho Tĩnh (đời 13, tự Hy Tăng), quan Thái bộc Tự khanh tam phẩm, có bốn người con, trong đó hai con trai làm quan và một người con gái sẽ mở ra một trong những mối quan hệ lừng lẫy nhất lịch sử Việt Nam.

Đinh Nho Điển (1846–1884) — vị tiến sĩ tự tuyệt thực

Đỗ cử nhân năm hai mươi hai tuổi (1868), rồi tiến sĩ khoa Ất Hợi, năm 1875 (thứ 3 trong mười một người đỗ), Đinh Nho Điển phụng sự bốn đời vua Nguyễn. Ông từng làm tri huyện Nghĩa Hưng, Hồng Lô Tự khanh, Giảng quan Bộ Hình, rồi biên tu ở Quốc sử quán, tham gia hiệu đính Khâm định Việt sử thông giám cương mục, bộ chính sử của triều đại.

Sau các hiệp ước bảo hộ 1883–1884 đặt dấu ấn sự thống trị của Pháp, vị nho sĩ trung thành này chọn con đường bất hợp tác : ông tuyệt thực mà chết, năm ba mươi chín tuổi, không chịu nổi cảnh nước mất. Mười lăm năm sau, năm 1899, vua Thành Thái cho lập đền thờ — đền Cụ Hường, trên cổng đề bốn chữ 敕賜立祠 (« Vâng chiếu lập đền »). Đền được xếp hạng di tích lịch sử cấp tỉnh năm 2023.

Người cháu nội của ông, Đinh Nho Hân, là tiến sĩ hóa học đầu tiên của toàn cõi Đông Dương, tốt nghiệp tại Pháp — nhưng ông mất sớm.

Đinh Nho Quang (1831–1907) — vị tuần phủ

Anh cả của Đinh Nho Điển, Đinh Nho Quang (hiệu Bảo Hiên), đỗ cử nhân và lên đến chức Tuần phủ (tổng đốc tỉnh), rồi Tả Thị lang Bộ Hình. Chính ông, năm 1898, đã viết lại một lần nữa bộ Hương Yên phổ tự (xem chương XI).

Đinh Thị Hoan — người mẹ của một dòng dõi trí thức

Em gái của Đinh Nho Điển, Đinh Thị Hoan, người phụ nữ có học, thông minh và yêu nước, nổi tiếng với những câu đáp sắc bén trước các quan lại bán nước và sĩ quan Pháp, đã kết duyên với cử nhân Đặng Thai Giai. Từ cuộc hôn nhân này xuất phát một dòng dõi tưới nguồn cho toàn bộ lịch sử trí tuệ và chính trị Việt Nam hiện đại :

Con trai bà, Đặng Nguyên Cẩn, đỗ Phó bảng, là nhân vật nổi bật của phong trào cải cách và yêu nước. Cháu nội bà, Đặng Thai Mai (1902–1984), là giáo sư, nhà văn và nhà phê bình văn học hàng đầu, Bộ trưởng Giáo dục đầu tiên và Viện trưởng đầu tiên của Viện Văn học Việt Nam. Và con gái ông, nhà sử học Đặng Bích Hà, đã kết hôn với đại tướng Võ Nguyên Giáp — qua đó nối dòng họ Đinh Nho với một trong những nhân vật vĩ đại nhất thế kỷ XX của Việt Nam.

« Chính nhờ bà, nhờ những phẩm chất cao quý kiên định, tình yêu thương mênh mông và sự chịu đựng lặng lẽ, kiên quyết trước mọi thử thách, mà tôi hiểu và ngưỡng mộ sức mạnh tiềm ẩn, phi thường của người phụ nữ Việt Nam. »

Đặng Thai Mai, viết về người bà Đinh Thị Hoan

Chi thứ (mã B), hậu duệ của Đinh Nho Thận, đã cống hiến cho đất nước một dòng nhà giáo và chí sĩ — và chính trong chi này, ở đời thứ 17, đã được soạn ra cuốn lịch sử xuất bản năm 2023.

Từ Đinh Nho Lệ đến tác giả năm 2023

Đinh Nho Lệ (đời 14, còn gọi là cụ Hàn Lệ), đỗ tú tài, từ chối con đường làm quan để mở trường học. Con trai cả của ông, Đinh Nho Vy (1894–1959), cán bộ hành chính rồi Phó Chủ tịch Ủy ban Kháng chiến tỉnh Gia Lai, là ông nội của tác giả cuốn lịch sử năm 2023.

Hai anh em liệt sĩ của Đông Kinh nghĩa thục

Hai anh em đời 15 (B) đã hy sinh vì Tổ quốc, cả hai đều gắn với phong trào cải cách và yêu nước Đông Kinh nghĩa thục và dòng Phan Bội Châu.

Đinh Doãn Tế (Đinh Nho Thục) — « ít nói, điềm đạm, một người quân tử thực sự », Phan Bội Châu nhận xét trong Việt Nam liệt sĩ truyện. Sang Nhật học năm 1908, rồi lánh nạn ở Xiêm (Bangkok), ông tham gia năm 1910 vào một chuyến đi bí mật của Phan Bội Châu và Phan Bá Ngọc vào biên giới Nghệ–Tĩnh. Đau ốm, kiệt sức sau hơn một tháng băng rừng, ông mất tại Phù Xa, mới hai mươi sáu tuổi, miệng hô : « Giết người Pháp đi ! »

Đinh Nho Bộc, người làng Gôi Mỹ, hoạt động cùng Ngô Quảng, bị bắt ở Vinh ngày 31/8/1924 và bị đưa vào nhà tù Côn Đảo, nơi ông vẫn giữ vững khí tiết cách mạng. Ông đã sáng tác một bài thơ dài, gửi vợ qua một lần thăm nuôi.

Nhà thơ Quỳnh Dao (1918–1947)

Ở đời 17, Đinh Nho Diệm — còn biết đến với bút danh Quỳnh Dao — là một giọng thơ của phong trào Thơ mới. Con trai Đinh Nho Huề, nhà nho nghèo và yêu nước, ông xuất bản từ năm mười chín tuổi tập thơ Tiếng chuông chiều (1937), rồi Tơ trăng (1939), được giới phê bình đương thời đón nhận. Làm báo, ông chủ trì tạp chí Đông Tây trước khi bị thực dân Pháp đình bản.

Tham gia Cách mạng từ năm 1944, ông vượt ngục Hỏa Lò qua đường cống ngầm tháng 3/1945, tham gia cướp chính quyền, và có tên trong số 74 ứng cử viên Quốc hội khóa đầu tiên tháng 1/1946. Đầu năm 1947, khi đang đạp xe dưới bóng cây gần Tuyên Quang, ông bị đạn từ máy bay Pháp bắn chết. Tên ông khắc trên một trong những tấm bia đồng của khu tưởng niệm Hỏa Lò. Người con trai duy nhất, Đinh Nguyên Hà, lại ngã xuống ở chiến trường miền Nam sau khi nhập ngũ năm 1966.

Người thứ hai trong bốn anh em, Đinh Phúc Tiên (1477–1550), ở lại trông coi mộ cụ bà và lập ra họ Đinh Văn ở Kim Khê (nay là Nghi Long, Nghi Lộc). Đỗ hương cống từ năm 1496, ông từ chối quan lộ để tròn đạo hiếu. Từ nhánh này nảy ra một trong những dòng khoa bảng hiếm có nhất Việt Nam.

Bốn đời tiến sĩ liên tiếp

Nhánh Nghi Long liên tiếp có bốn đời đỗ đại khoa :

Em của Đinh Văn Chất, Đinh Văn Uyển (tức Đầu xứ Uyển), là thầy học của chí sĩ Phan Bội Châu. Dòng họ này nhận họ hàng với Đinh Nho : Hoàng giáp Đinh Văn Chấp đã đích thân, vào những năm 1930, đến bái yết nhà thờ ở Hương Sơn và tặng một câu đối nổi tiếng xác nhận chung nguồn gốc :

Phả còn gốc, quên được sao, Hoan Ái hai châu bao thế thứ
Họ trong vùng, đâu xa lạ, Hồng Lam muôn thuở một giang sơn.

« Gia phả còn gốc — sao có thể quên — hai châu Hoan, Ái, bao đời thứ tự ;
dòng họ cùng vùng — nào có xa lạ gì — Hồng Lam muôn thuở một non sông. »

Câu đối của Hoàng giáp Đinh Văn Chấp, tại nhà thờ họ Đinh Nho

Thượng tọa Thích Minh Châu (1918–2012)

Con trai của Hoàng giáp Đinh Văn Chấp, Đinh Văn Nam — trong đạo là Hòa thượng Thích Minh Châu — là một trong những nhân vật lớn nhất của Phật giáo Việt Nam. Thứ tư trong mười một anh chị em, tú tài trường Khải Định, ông bỏ chức thư ký để gia nhập phong trào chấn hưng Phật giáo từ năm 1936. Xuất gia, ông sang Ceylon (Sri Lanka) năm 1952, rồi sang Ấn Độ, Nalanda, và bảo vệ luận án tiến sĩ năm 1961 so sánh Madhyama Āgama Hán tạng với Majjhima Nikāya Pali — người Việt Nam đầu tiên đạt học vị tiến sĩ Phật học, bằng cấp trao tận tay từ Tổng thống Ấn Độ.

Trở về năm 1964, ông sáng lập năm 1965 Viện Đại học Vạn Hạnh, lãnh đạo đến 1975, đào tạo hơn 4.500 sinh viên. Nhưng công trình cả đời là dịch toàn bộ Tạng kinh Pali (năm bộ Nikāya) ra tiếng Việt : hai mươi bốn tập, gần hai mươi nghìn trang, hoàn thành về cơ bản vào năm 2004 — lần đầu tiên trong lịch sử toàn bộ lời Phật được in thành sách tiếng Việt. Vì công trình đó, nhiều người gọi ông là « Huyền Trang của Việt Nam ». Ông viên tịch ngày 1/9/2012, thọ chín mươi lăm tuổi, để lại trên tháp mộ dòng chữ : « Yo sāro thassati — điều gì là lõi cây, điều đó sẽ tồn tại lâu dài. »

Đức Thủy — nhánh người anh thứ ba

Người anh thứ ba (tên húy đã thất lạc) định cư ở Đông Khê (nay là Đức Thủy, Đức Thọ) ; là võ quan hàm tứ phẩm, ông lập ra họ Đinh Trọng, đổi thành Đinh Văn từ đời thứ 9. Chi này đã có một phó bảng từ đời thứ 7 (Đinh Đăng Trù) và, ở thời hiện đại, có tướng Đinh Văn Khanh, Chính ủy Đoàn quân tình nguyện Việt Nam tại Lào. Nhà thờ, xây năm 1938, nhiều lần được dùng làm kho vũ khí trong hai cuộc kháng chiến, đã được xếp hạng di tích lịch sử cấp tỉnh năm 2009. Các bậc cao niên ở Đức Thủy vẫn truyền nhau câu nhắc nhở : « Họ Đinh chúng ta và họ Đinh Nho Hương Sơn không được lấy nhau, vì chúng ta là anh em. »

Trung Lương — một nhánh của họ Đinh Nho

Họ Đinh ở Trung Lương (nay là Hồng Lĩnh), theo gia phả của chính họ, gắn với gốc Đinh Nho : một người tổ đã tách ra khoảng đời thứ 3 để đến Can Lộc, rồi Trung Lương. Gia phả chữ Hán của họ, do nho sĩ Đinh Nho Tùng (đời 11) biên soạn, ghi cùng nguồn gốc Gia Viễn và giữ một bản chép tay Hương Yên phổ tự — điều đó cho thấy đã có sự công nhận lẫn nhau. Gắn với nghề truyền thống là rèn, chi này được coi là một nhánh của họ Đinh Nho — một sự phân chi sớm mà gia phả gốc có vẻ đã bỏ qua.

Hàm Giang — mối liên hệ được đưa ra nhưng còn tranh cãi

Trường hợp họ Đinh ở Hàm Giang (Hải Dương) minh họa cho sự nghiêm túc mà các nguồn tài liệu tự đặt ra. Tất cả phụ thuộc vào danh tính của người em út, Đinh Phúc An, và việc ông có gắn kết với danh tướng Đinh Văn Tả (sinh 1599) hay không. Về điểm này, hai phiên bản không thể dung hòa cùng tồn tại :

Truyền thống hiếu học không hề suy giảm sau khi kỳ thi Hán học chấm dứt. Ngoài các đại khoa thời xưa — bốn tiến sĩ (Đinh Nho Công, Đinh Nho Hoàn, Đinh Nho Điển, Đinh Nhật Thận), một Giải nguyên (Đinh Nho Côn) và nhiều cử nhân, tú tài trước 1945 — dòng họ đã đóng góp, ở thời hiện đại, những nhà ngoại giao, nhà sử học và khoa học gia hàng đầu.

Gia phả ghi nhận số lượng ngày càng tăng của tiến sĩ ở đời 17 và 18, trong các ngành toán, y, hóa và kỹ thuật. Năm 1999, báo Hà Tĩnh đã viết : « Dòng họ Đinh Nho là một dòng họ khoa hoạn lớn của Hương Sơn và xứ Nghệ… Dòng họ này đã sinh ra nhiều nhân vật nổi tiếng trong khoa bảng, quan lại và binh nghiệp. »

Nếu lịch sử dòng họ đến tay chúng ta « còn nguyên vẹn », đó là nhờ sự kết hợp của hai lòng trung thành : lòng trung thành của đá và đền, và lòng trung thành của những người sao chép đã, từ đời này sang đời khác, cứu gia phả khỏi lãng quên.

Đền thờ và mộ phần

Dòng họ có nhà thờ đại tôn ở thôn Đồng Vực, Sơn Hòa, do hai chi trưởng chung quản, và ba đền thờ phụng các phúc thần : đền Gôi Vỵ (bốn vị phúc thần và Đinh Điền), đền Cụ Hường (Đinh Nho Điển) và đền Bạch Vân (gắn với huyền thoại về Đinh Nho Công). Năm quần thể mộ phần tổ tiên còn tồn tại :

Điều hiếm thấy ở một dòng tộc lớn Việt Nam : mộ cụ bà, mộ tổ khai canh và mộ các đời tiếp theo được bảo tồn gần như nguyên vẹn qua các thế kỷ.

碑 Văn Miếu – Quốc Tử Giám · Hà Nội

Trong số 82 bia Tiến sĩ tại Văn Miếu, hai tấm bia mang họ Đinh Nho — cha và con, cách nhau ba mươi năm. Bản đồ dưới đây chỉ rõ vị trí từng tấm bia.

1 Đinh Nho Công · Canh Tuất 1670 · bia số 31 · tấm thứ 3 từ phải, hàng 1  —  2 Đinh Nho Hoàn · Canh Thìn 1700 · bia số 19 · tấm thứ 1 từ phải, hàng 2

Cuộc hành trình dài của Hương Yên phổ tự

Gia phả đã trải qua gần ba thế kỷ thất lạc và phục hồi — một chuỗi những tấm lòng như sau :

Cái nhìn của Đặng Thai Mai

Là hậu duệ dòng họ qua người bà Đinh Thị Hoan, giáo sư Đặng Thai Mai đã để lại về dòng Đinh Nho những dòng nhận định trầm tĩnh, sâu sắc — một điểm kết đẹp cho cuốn lịch sử này.

« Họ Đinh là một họ lớn. Nghe nói truy nguyên rất xa sẽ đến thời Đinh Tiên Hoàng, Đinh Điền… Nhà thờ còn tấm hoành phi thời Lê, thờ bà tiết nghĩa, vợ ông Đinh Nho Hoàn đỗ đầu bảng hay nhì bảng gì đó, chết trên đường sứ sang Trung Quốc…

Với chúng ta ngày nay, những chuyện dòng dõi khoa bảng, đỗ đạt, chết trên đường sứ chỉ là những trang lịch sử về phong tục một thời phong kiến đã qua. Nhưng qua các thế kỷ, con cháu họ Đinh đã thấy trong đó, ngoài niềm tự hào, còn là một truyền thống chăm học, khổ học và cái đức mà người xưa gọi là trung nghĩa, chính trực, kiên định. »

Đặng Thai Mai, Hồi ký (1985)