« La lignée Đinh, mille automnes durant, garde l'éclat du jade,
et la tradition familiale, dix mille générations, fait resplendir son nom d'or. »« Họ Đinh nghìn thu còn lưu vẻ ngọc,
nếp nhà muôn đời rạng danh thơm. »« The Đinh lineage, through a thousand autumns, keeps the gleam of jade,
and the family tradition, through ten thousand generations, makes its golden name shine. »
Le geste et la mémoireNghi lễ và ký ứcThe Gesture and the Memory
Pratiquer le culte des ancêtres de la lignée Đinh NhoThực hành việc thờ cúng tổ tiên dòng họ Đinh NhoPractising the ancestor worship of the Đinh Nho lineage
D'APRÈS L'OUVRAGE DE ĐINH TÚ ANH — HƯƠNG SƠN, HÀ TĨNHTHEO SÁCH CỦA ĐINH TÚ ANH — HƯƠNG SƠN, HÀ TĨNHAFTER THE BOOK BY ĐINH TÚ ANH — HƯƠNG SƠN, HÀ TĨNH
CHAPITRE ICHƯƠNG ICHAPTER I
Pourquoi le rite compteVì sao nghi lễ quan trọngWhy the rite matters
Le culte des ancêtres est la plus importante de toutes les activités annuelles d'une lignée. Il exprime le respect et la reconnaissance des descendants envers les aïeux ; il rassemble les parents venus de toutes les régions ; il enseigne aux jeunes générations d'où elles viennent.Thờ cúng tổ tiên là hoạt động quan trọng nhất trong các sinh hoạt thường niên của một dòng họ. Đó là lòng kính trọng và biết ơn của con cháu đối với ông bà tổ tiên; là dịp quy tụ bà con từ mọi miền; là bài học cho các thế hệ trẻ về cội nguồn của mình.Ancestor worship is the most important of all a lineage's yearly activities. It expresses the descendants' respect and gratitude toward their forebears; it gathers relatives from every region; it teaches the younger generations where they come from.
« Une goutte de sang vaut mieux qu'un étang d'eau claire. »« Một giọt máu đào hơn ao nước lã. »« A drop of blood is worth more than a pond of clear water. »
« L'oiseau a son nid, l'homme a sa lignée. »« Chim có tổ, người có tông. »« The bird has its nest, and man has his lineage. »
Mais le rite est exigeant : le chef de lignée vit désormais au loin, les appels se disent en sino-vietnamien, les gestes suivent un ordre précis. Ce guide met en scène, pas à pas, ce que le livre décrit — pour que la pratique soit aisée, claire et facile à accomplir.Nhưng nghi lễ đòi hỏi sự nghiêm cẩn: trưởng họ nay sống ở xa, các lời xướng đọc bằng chữ Hán-Việt, các động tác theo một trình tự chặt chẽ. Cẩm nang này dựng lại từng bước những gì sách mô tả — để việc thực hành trở nên thuận tiện, rõ ràng và dễ làm.But the rite is demanding: the head of the lineage now lives far away, the calls are spoken in Sino-Vietnamese, and the gestures follow a precise order. This guide stages, step by step, what the book describes — so that the practice may be smooth, clear and easy to carry out.
CHAPITRE IICHƯƠNG IICHAPTER II
L'année rituelleNăm lễ tếThe ritual year
Quatre commémorations, cinq nettoyages de tombes, les cultes du Têt — tous fixés au calendrier lunaire. Et chaque 1ᵉʳ et 15 du mois, l'encens est offert au temple.Bốn lễ giỗ, năm lần tảo mộ, các lễ Tết — tất cả đều theo âm lịch. Và cứ mồng 1 và ngày rằm hằng tháng, hương được dâng tại nhà thờ họ.Four commemorations, five tomb-cleanings, the Têt offerings — all fixed by the lunar calendar. And on the 1st and 15th of every month, incense is offered at the temple.
au soirTối 8 / 18 / 1
evening
Offrande d'encens des méritesLễ dâng hương báo côngIncense offering of merits
La veille de la grande cérémonie, les descendants rendent compte de leurs réussites aux ancêtres — pour encourager les études et les talents.Đêm trước ngày đại lễ, con cháu báo cáo những thành tích của mình lên tổ tiên — để khuyến khích việc học hành và tài năng.On the eve of the great ceremony, the descendants report their achievements to the ancestors — to encourage study and talent.
La grande cérémonie — commémoration de l'Ancêtre fondateur Đinh Phúc DiênĐại lễ — giỗ Thủy tổ Đinh Phúc DiênThe great ceremony — commemoration of the founding ancestor Đinh Phúc Diên
Le seul grand jour rassemblant tous les descendants, en plein Têt. Le matin : nettoyage des tombes d'Áng Phần, de Rú Trai, de Lòi Chim Chim et du mausolée de Kim Hoa ; puis la cérémonie au temple.Ngày lớn duy nhất quy tụ toàn thể con cháu, giữa dịp Tết. Buổi sáng: tảo mộ ở Áng Phần, Rú Trai, Lòi Chim Chim và lăng Kim Hoa; sau đó là lễ tế tại nhà thờ.The one great day that gathers all the descendants, in the midst of Têt. In the morning: cleaning the tombs of Áng Phần, Rú Trai, Lòi Chim Chim and the mausoleum of Kim Hoa; then the ceremony at the temple.
(3ᵉ mois)Thanh minh
(tháng 3)Thanh minh
(3rd month)
Commémoration de la Mère ancestrale, dame Hoàng QuýGiỗ Tổ mẫu, bà Hoàng QuýCommemoration of the ancestral Mother, dame Hoàng Quý
Au jour de la Pure Clarté : nettoyage de sa tombe et cérémonie au temple de la lignée Đinh Văn de Nghi Long, avec les lignées de même mère ancestrale.Vào tiết Thanh minh: tảo mộ bà và làm lễ tại nhà thờ họ Đinh Văn ở Nghi Long, cùng các chi họ có chung tổ mẫu.On the day of Pure Clarity: cleaning her tomb and holding the ceremony at the temple of the Đinh Văn lineage of Nghi Long, together with the lineages sharing the same ancestral mother.
Culte du 15ᵉ jour du 7ᵉ moisLễ rằm tháng BảyWorship on the 15th day of the 7th month
Culte aux ancêtres au temple de la grande lignée.Lễ tế tổ tiên tại nhà thờ đại tông.Ancestor worship at the temple of the main lineage.
Commémoration de Đinh Nho ThậnGiỗ Đinh Nho ThậnCommemoration of Đinh Nho Thận
Chef de la branche cadette, 8ᵉ génération. Organisée par le comité au nom des parents.Trưởng chi thứ, đời thứ 8. Do ban tổ chức đứng ra lo liệu thay mặt bà con.Head of the junior branch, 8th generation. Organised by the committee on behalf of the relatives.
Commémoration de Đinh Nho TrạchGiỗ Đinh Nho TrạchCommemoration of Đinh Nho Trạch
Chef de lignée de la grande lignée, 8ᵉ génération. Organisée par le comité au nom des parents.Trưởng họ của đại tông, đời thứ 8. Do ban tổ chức đứng ra lo liệu thay mặt bà con.Head of the main lineage, 8th generation. Organised by the committee on behalf of the relatives.
Les quatre cultes du TêtBốn lễ ngày TếtThe four Têt offerings
Après-midi du 30 · veillée du Nouvel An (Giao thừa) · matin du 1ᵉʳ jour · 3ᵉ jour (lễ tạ, combustion des papiers votifs).Chiều 30 · đêm Giao thừa · sáng mồng 1 · mồng 3 (lễ tạ, hóa vàng mã).Afternoon of the 30th · New Year's eve (Giao thừa) · morning of the 1st day · 3rd day (lễ tạ, burning of votive papers).
CHAPITRE IIICHƯƠNG IIICHAPTER III
Préparer la cérémonieChuẩn bị lễ tếPreparing the ceremony
AVANT CHAQUE CÉRÉMONIETRƯỚC MỖI LỄ TẾBEFORE EACH CEREMONY
Balayer le temple, essuyer avec dignité les autels et les objets du culte.Quét dọn nhà thờ, lau chùi trang nghiêm các bàn thờ và đồ thờ.Sweep the temple, and wipe the altars and worship objects with dignity.
Disposer les offrandes : encens, fleurs, lampes, bougies, thé et vin. Tout allumer avant de commencer.Bày lễ vật: hương, hoa, đèn, nến, trà và rượu. Thắp sáng tất cả trước khi bắt đầu.Set out the offerings: incense, flowers, lamps, candles, tea and wine. Light everything before beginning.
Préparer l'oraison et le texte de proclamation — propres et bien tenus, imprimés sur un papier qui brûle aisément.Chuẩn bị văn tế và bài xướng lễ — sạch sẽ, chỉnh tề, in trên loại giấy dễ cháy.Prepare the eulogy and the proclamation text — clean and well kept, printed on paper that burns easily.
Disposer les nattes : une seule pour le rite abrégé, quatre pour le rite complet.Trải chiếu: một chiếc cho lễ giản lược, bốn chiếc cho lễ đầy đủ.Lay out the mats: a single one for the abridged rite, four for the full rite.
LES SEPT RÔLES DU RITE ABRÉGÉBẢY VAI TRONG LỄ GIẢN LƯỢCTHE SEVEN ROLES OF THE ABRIDGED RITE
1 célébrant principal1 chủ tế1 principal celebrant — le chef de lignée, en costume et turban rouges— trưởng họ, mặc áo và đội khăn màu đỏ— the head of the lineage, in red robe and turban
1 proclamateur1 người xướng lễ1 announcer — voix belle et grave, à gauche de l'autel— giọng vang và trầm, đứng bên trái bàn thờ— a fine, grave voice, to the left of the altar
1 lecteur de l'oraison1 người đọc văn tế1 reader of the eulogy — la rédige et la lit— soạn và đọc bài văn tế— writes and reads it
2 officiants2 chấp sự2 officiants — encens, vin, thé, en bleu— lo hương, rượu, trà, mặc màu xanh— incense, wine, tea, dressed in blue
1 au gong, 1 au tambour1 người đánh chiêng, 1 người đánh trống1 at the gong, 1 at the drum — ponctuent chaque appel— điểm nhịp cho mỗi lời xướng— punctuate each call
À la limite, une seule personne peut saluer les ancêtres et lire l'oraison. L'essentiel est la dignité et le recueillement.Cùng lắm, chỉ một người cũng có thể vái lạy tổ tiên và đọc văn tế. Điều cốt yếu là sự trang nghiêm và lòng thành kính.At the very least, a single person may salute the ancestors and read the eulogy. What matters is dignity and reverence.
CHAPITRE IVCHƯƠNG IVCHAPTER IV
La cérémonie, pas à pasLễ tế, từng bước mộtThe ceremony, step by step
Le rite abrégé, tel que le proclamateur l'appelle. Suivez chaque geste sur le schéma du temple — ou lancez la lecture et laissez la cérémonie se dérouler.Lễ giản lược, theo đúng lời người xướng lễ. Hãy dõi theo từng động tác trên sơ đồ nhà thờ — hoặc bấm chạy và để buổi lễ tự diễn ra.The abridged rite, just as the announcer calls it. Follow each gesture on the temple diagram — or press play and let the ceremony unfold.
lampe · vin · encensBÀN PHÍA ĐÔNG
đèn · rượu · hươngEAST TABLE
lamp · wine · incense
Tĩnh túc thị lập
Silence et recueillement
Sauf indication contraire, chaque appel est ponctué de trois coups — tambour d'abord, gong ensuite, à volume modéré. Le rite complet (quatre nattes, douze rôles, musique rituelle) est détaillé au chapitre suivant.Trừ khi có chỉ dẫn khác, mỗi lời xướng được điểm ba tiếng — trống trước, chiêng sau, âm lượng vừa phải. Lễ đầy đủ (bốn chiếu, mười hai vai, nhạc lễ) được trình bày ở chương sau.Unless otherwise indicated, each call is punctuated by three beats — drum first, gong after, at moderate volume. The full rite (four mats, twelve roles, ritual music) is detailed in the next chapter.
CHAPITRE VCHƯƠNG VCHAPTER V
Le rite completLễ đầy đủThe full rite
Aux grandes occasions, la lignée célèbre le rite dans sa forme la plus solennelle. Il reprend, pas à pas, le déroulé du rite abrégé — mais l'amplifie : plus de nattes, plus d'officiants, la musique rituelle, et quelques gestes que le rite abrégé laisse de côté.Vào những dịp trọng đại, dòng họ cử hành nghi lễ ở dạng trang nghiêm nhất. Lễ vẫn theo từng bước của lễ giản lược — nhưng được mở rộng: nhiều chiếu hơn, nhiều chấp sự hơn, có nhạc lễ, và thêm vài nghi thức mà lễ giản lược lược bớt.On great occasions, the lineage celebrates the rite in its most solemn form. It follows, step by step, the course of the abridged rite — but amplifies it: more mats, more officiants, ritual music, and a few gestures the abridged rite sets aside.
CE QUI S'AJOUTE AU RITE ABRÉGÉNHỮNG GÌ ĐƯỢC THÊM VÀOWHAT IS ADDED TO THE ABRIDGED RITE
Quatre nattesBốn chiếuFour mats alignées devant l'autel : l'accueil des divinités (Nghênh thần), la réception des bienfaits (Thụ tộ), la natte du célébrant et celle des assistants.xếp trước ban thờ: nghênh thần, thụ tộ, chiếu chủ tế và chiếu bồi tế.aligned before the altar: welcoming the spirits (Nghênh thần), receiving the blessings (Thụ tộ), the celebrant's mat and the assistants' mat.
Douze rôlesMười hai vaiTwelve roles au lieu de sept : le célébrant, deux assistants (bồi tế), deux proclamateurs, le lecteur, les officiants, les musiciens, le gong et le tambour.thay vì bảy: chủ tế, hai bồi tế, hai người xướng lễ, người đọc chúc, các chấp sự, nhạc sinh, chiêng và trống.instead of seven: the celebrant, two assistants (bồi tế), two announcers, the reader, the officiants, the musicians, the gong and the drum.
Deux tablesHai bànTwo tables à l'Est et à l'Ouest encadrent l'autel — l'une pour l'encens et le vin, l'autre pour les ablutions et l'inspection des offrandes.phía Đông và phía Tây đặt hai bên ban thờ — một bàn cho hương và rượu, một bàn cho việc rửa tay và soát lễ vật.East and West frame the altar — one for incense and wine, the other for the ablutions and the inspection of the offerings.
La musique rituelleNhạc lễRitual music (nhạc lễ) : les musiciens prennent place et accompagnent la cérémonie, du premier appel au roulement final.: nhạc sinh vào vị trí và tấu nhạc suốt buổi lễ, từ lời xướng đầu tiên đến hồi trống chiêng kết thúc.(nhạc lễ): the musicians take their places and accompany the ceremony, from the first call to the final roll.
LES GESTES PROPRES AU GRAND RITENHỮNG NGHI THỨC RIÊNG CỦA ĐẠI LỄGESTURES PROPER TO THE GREAT RITE
Nhạc sinh tựu vị — Les musiciens gagnent leur place et la musique rituelle s'élève.— Nhạc sinh vào vị trí và nhạc lễ nổi lên.— The musicians take their places and the ritual music rises.
Củ soát lễ vật — L'inspection des offrandes à la lampe : escorté de deux guides, le célébrant fait le tour de l'autel pour vérifier que tout est en ordre.— Soát lễ vật dưới ánh đèn: có hai người dẫn, chủ tế đi quanh ban thờ để kiểm rằng mọi thứ đều tề chỉnh.— The inspection of the offerings by lamplight: escorted by two guides, the celebrant walks around the altar to check that all is in order.
Ế mao huyết — La soucoupe de sang et de poils de l'animal sacrificiel est portée au-dehors, signe que l'offrande est pure.— Đĩa huyết và lông con vật hiến tế được đem ra ngoài, tỏ rằng lễ vật đã tinh khiết.— The saucer of the sacrificial animal's blood and hair is carried outside, a sign that the offering is pure.
Quán tẩy — Les ablutions : chacun se lave et s'essuie les mains au poste d'eau, à l'angle ouest, avant d'approcher l'autel.— Rửa tay: mỗi người rửa và lau tay ở nơi có nước, góc phía Tây, trước khi đến gần ban thờ.— The ablutions: each washes and wipes their hands at the water station, in the west corner, before approaching the altar.
Les bồi tế, en miroirBồi tế soi gươngThe bồi tế, mirrored — Deux assistants reproduisent chaque salut du célébrant, de part et d'autre de la natte.— Hai bồi tế lặp lại từng vái của chủ tế, hai bên chiếu.— Two assistants reproduce each of the celebrant's bows, on either side of the mat.
Deux proclamateursHai người xướng lễTwo announcers — Ils se répondent d'un côté à l'autre de l'autel : l'Est appelle, l'Ouest dit « Hưng » — relevez-vous.— Đối đáp hai bên ban thờ: phía Đông xướng, phía Tây hô « Hưng » — đứng dậy.— They answer each other across the altar: the East calls, the West says "Hưng" — rise.
Le rite abrégé ne perd rien de sa dignité : c'est le même respect, la même piété. Le grand rite ne fait qu'en déployer toute l'ampleur, quand l'occasion et les moyens le permettent.Lễ giản lược không kém phần trang nghiêm: vẫn một lòng kính, một niềm hiếu. Đại lễ chỉ mở rộng hết tầm vóc ấy, khi dịp và điều kiện cho phép.The abridged rite loses none of its dignity: the same respect, the same piety. The great rite only unfolds its full scale, when the occasion and the means allow.
LE FILM NARRÉPHIM THUYẾT MINHTHE NARRATED FILM
La grande cérémonie — racontéeĐại lễ — được kể lạiThe great ceremony — narrated
Une minute cinquante, en plan-séquence : le temple se construit, la caméra suit chaque geste du célébrant, du premier coup de tambour à la combustion de l'oraison.Một phút năm mươi, một cảnh quay liền mạch: nhà thờ dần hiện ra, máy quay dõi theo từng động tác của chủ tế, từ tiếng trống đầu tiên cho đến khi hóa văn tế.One minute fifty, in a single sequence shot: the temple takes shape, the camera follows every gesture of the celebrant, from the first drumbeat to the burning of the eulogy.
Espace : lecture/pause · ←/→ : reculer/avancer · barre : aller à.Phím cách: chạy/tạm dừng · ←/→: lùi/tiến · thanh trượt: chuyển đến.Space: play/pause · ←/→: back/forward · bar: jump to.