Họ Lâm — Dòng họ Lâm

Nguồn gốc — chữ Lâm

Họ Lâm (林, « rừng ») là một trong tám dòng họ khai sinh ở Phúc Kiến (Fujian, Trung Quốc). Theo truyền thống chung của mọi người mang họ Lâm, dòng họ tại Trung Quốc được truy về Lâm Kiến (林坚), nhân vật truyền thuyết, người thành Vệ Huy. Trải qua loạn lạc cuối đời Minh đầu đời Thanh, một chi đã di cư sang Việt Nam và định cư tại Thủy Bạn (Trung Giang, Gio Linh, Quảng Trị).

Dòng dõi ấy là truyền văn, chung cho mọi người mang họ Lâm chứ không phải điều đã xác lập riêng cho chi này. Gia phả Thủy Bạn bắt đầu từ vị thủy tổ của chi; những gì trước đó được thuật lại đúng như gia đình vẫn kể, không coi là thế thứ đã chứng minh.

Họ Lâm còn có một người con gái mà cả một dải biển Đông tôn kính. Lâm Mặc Nương — « người con gái lặng lẽ » — sinh khoảng năm 960 trong một gia đình dân biển ở đảo Mi Châu (Phủ Điền, Phúc Kiến); tương truyền bà từng dẫn đường, cứu người đi biển giữa bão tố, và mất năm hai mươi bảy tuổi. Qua bao lần sắc phong, bà trở thành Thiên Hậu Thánh Mẫu — vị Mẫu của người đi biển. Thuyền buồm Phúc Kiến nào cũng thờ bài vị của bà; người Phúc Kiến cập bến nơi đâu — Hội An, Huế, Chợ Lớn — đều dựng miếu thờ bà nơi ấy. Một nhà họ Lâm ra khơi, nghĩa là đi dưới sự che chở của một người con gái mang chính họ mình.

Thiên Hậu thuộc về di sản của chữ Lâm — tài sản chung của mọi người mang họ ấy, được thuật lại như vậy, không phải một vị tổ cô của chi Thủy Bạn.

Phúc Kiến, xứ sở của biển

« Tám phần núi, một phần nước, một phần ruộng » — câu ấy nói đúng cái thế đất Phúc Kiến: lưng tựa núi, mặt hướng khơi, ruộng không đủ nuôi người nên chân trời phải nuôi. Bến cảng nơi đây dong buồm viễn dương từ bao đời; thợ đóng thuyền Phúc Kiến thuộc hàng giỏi nhất; con dân Phúc Kiến đi xa nhiều đến mức cộng đồng hải ngoại như một tỉnh thứ hai.

Khi nhà Minh sụp đổ (1644) và nhà Thanh ra lệnh dời dân, bỏ trống dải ven biển để triệt lương những người trung thần cuối cùng, nhiều gia đình đã xuống thuyền ra khơi. Ở Đàng Trong, các chúa Nguyễn đang cần người khai khẩn và buôn bán nên mở cửa đón nhận: các làng minh hương — « giữ hương hỏa nhà Minh » — lần lượt ra đời dọc bờ biển. Truyền văn của gia đình — như đã ghi rõ ở trên — đặt cuộc ra đi của họ Lâm vào chính dòng chảy ấy, khoảng những năm 1640–1680.

Đất Việt từ năm 1069

Mảnh đất đón họ không phải là vùng biên mới mẻ. Năm 1069, vua Champa Chế Củ bị bắt, dâng ba châu — Bố Chính, Địa Lý, Ma Linh — để chuộc mình; năm 1075, triều đình đổi Ma Linh thành Minh Linh và chiêu mộ dân đến ở. Châu Minh Linh xưa chính là bắc Quảng Trị ngày nay: Vĩnh Linh và Gio Linh, từ Hồ Xá tới Cửa Việt. Khi người họ Lâm cập bờ biển này vào thế kỷ XVII, họ đến với những làng Việt đã gần sáu trăm năm tuổi.

Nửa nam của tỉnh về với Đại Việt năm 1306, làm của hồi môn của công chúa Huyền Trân; và cũng chính trên đất Quảng Trị, ở Ái Tử (1558), Nguyễn Hoàng dựng dinh trại đầu tiên của Đàng Trong — cái mở đầu mà trang sử Việt Nam của trang nhà này đã kể. Nhỏ trên bản đồ, tỉnh ấy hai lần là một khởi đầu: cửa ngõ phương Nam năm 1069, đất dựng nghiệp chúa Nguyễn năm 1558. Hai cửa biển — Cửa Việt, Cửa Tùng — là hai cánh cổng ra khơi của khởi đầu ấy.

Thủy Bạn, giữa hai cửa biển

Thủy Bạn — cái tên có thể hiểu là « bến nước », « bờ nước » — là một trong năm thôn của xã Trung Giang cũ, cùng Bắc Sơn, Cang Gián, Nam Sơn và Hà Lợi Trung: một chuỗi làng cát nằm giữa hai cửa biển, Cửa Tùng phía bắc, Cửa Việt phía nam. Làng biển bãi ngang, không có cảng: thuyền ra khơi từ chính bãi cát, ghé vai mà đẩy; sau rặng cồn là phi lao, rồi tới ruộng thấp. Cách vài cây số về phía bắc là bãi tắm Cửa Tùng, nơi người Pháp đầu thế kỷ XX gọi là « nữ hoàng của các bãi tắm ». Chính thế giới ấy — con thuyền, cồn cát, thửa ruộng — là nơi cuốn gia phả họ Lâm cư ngụ.

Dòng sông thành giới tuyến — 1954

Tháng 7 năm 1954, tại Genève, đất nước tạm chia làm hai « chờ tổng tuyển cử »: ranh giới theo vĩ tuyến 17, tức con sông Bến Hải — con sông kết thúc ở Cửa Tùng, sát cồn cát Trung Giang. Mỗi bên sông năm cây số thành khu phi quân sự. Cây cầu Hiền Lương nhỏ bé — hai nửa, mỗi nửa tám mươi chín mét — bị sơn hai màu, mỗi bờ một màu; hai dàn loa phóng thanh chĩa vào nhau ròng rã bao năm. Cuộc tổng tuyển cử không bao giờ đến.

Với Thủy Bạn, giới tuyến chưa từng là chuyện trên giấy: nó chạy ngang cửa biển, trong tầm mắt của người đi thuyền; đất bên kia bắt đầu trong tầm một tiếng gọi. Những gia đình cùng một dải biển — cùng nghề, cùng con nước, cùng những họ tên — bỗng thành hai bờ của một lằn ranh không thể vượt, suốt hai mươi mốt năm. Dòng họ bên ngoại của trang nhà này là một dòng họ của bờ nam.

Vành đai trắng — 1967-1972

Năm 1967, bộ chỉ huy Mỹ biến Gio Linh thành đầu phía đông của « hàng rào điện tử McNamara »: máy cảm ứng, kẽm gai, bãi mìn và các căn cứ hỏa lực — Dốc Miếu trên quốc lộ 1, Cồn Tiên trên đồi — để khóa vĩ tuyến 17. Dải đất từ hàng rào ra tới bờ sông bị tuyên bố là vành đai trắng: làng mạc bị dồn dân, nhà cửa bị san phẳng, chất khai quang rải xuống rặng phi lao, đạn pháo cày xới không ngớt. Các thôn ven biển Trung Giang nằm trong dải đất ấy. Rồi đến mùa hè đỏ lửa 1972, Quảng Trị thành chiến trường bị dội bom dữ dội nhất của cuộc chiến. Hậu quả đến nay vẫn đo đếm được: Quảng Trị là tỉnh bị ô nhiễm bom mìn nặng nhất cả nước — hơn 81 % diện tích, đủ cả 141/141 xã phường — và từ 1975 tới nay bom đạn sót lại đã gây thương vong cho hơn tám nghìn năm trăm người.

Phải cầm trang sử ấy trong tay mà mở cuốn gia phả họ Lâm. Nếu gia phả bên ngoại chỉ là một tập mỏng trong khi bên nội đầy mấy quyển, thì không phải vì dòng họ này nhẹ hơn dòng họ kia — mà vì không ai đòi một làng ở vĩ tuyến 17 phải giữ được văn khố như một làng hậu phương. Nhà cửa Thủy Bạn từng bị dồn, bị san, rồi dựng lại; đến phần mộ cũng phải cải táng trên mặt đất phải rà mìn trước đã. Một cuốn gia phả chữ Hán đi qua được ngần ấy — được mang theo, chép lại, dịch lại, truyền tay nhau cho tới bản số hóa năm 2021 — không phải là gia tài nhỏ. Có lẽ là thứ gia tài bền bỉ nhất.

Đất Gio Linh cũng đã tặng cho cả nước hình tượng người mẹ nổi tiếng nhất trong âm nhạc. « Bà mẹ Gio Linh » — Phạm Duy viết năm 1948, từ chuyện có thật ở làng Mai Xá, cách Thủy Bạn vài cây số về phía nam — kể về người mẹ lặng lẽ ra chợ nhận lấy đầu con mình đem về. Đó là bài hát đầu tiên của tân nhạc Việt Nam dành cho những người mẹ có con ra trận — và đó là một bà mẹ Gio Linh. Trên trang viết về dòng họ của mẹ, điều ấy không phải chuyện bên lề.

Cuốn gia phả — ba lần chép lại, bốn bàn tay

Bản thân cuốn gia phả cũng có một cuộc đời. Bản gốc chữ Hán do gia đình gìn giữ; bản dịch tiếng Việt năm 1987 của Lâm Duy Khoa (5.D4); bản biên soạn có hệ thống năm 1997 của Lâm Nguyên Hiền (8.D4); bản cập nhật và số hóa song ngữ năm 2021 của Lâm Duy Thịnh (15.D5) — chính là bản làm nên cây phả hệ của trang này. Gia phả ghi khoảng 162 thành viên mang họ Lâm qua sáu đời, cùng các họ kết thông gia — Nguyễn, Trần, Lê, Phạm, Đặng, Đoàn, Trương, Trịnh, Đỗ, Đinh: chính từ họ sau cùng ấy mà trang này nối với phần còn lại của trang nhà.

Họ ngoại — bên mẹ

Tiếng Việt gọi bên cha là bên nội, bên mẹ là bên ngoại — chữ « ngoại » nghĩa là ở ngoài. Nhưng lòng người chưa bao giờ xếp mẹ ra ngoài: trong tiếng Việt, quê ngoại vẫn là tiếng của những mùa hè thơ ấu, của sự trở về, của dịu dàng. Trang nhà này dựng trên cả hai bên: cây họ Đinh Nho và cây họ Lâm đứng cạnh nhau, mỗi cây với cuốn phả, nguồn dẫn và những câu hỏi của riêng mình.

Một dòng họ khoa bảng hai mươi đời và một dòng họ dân biển sáu đời không việc gì phải so đo. Một bên cho đất nước những tiến sĩ và những tấm bia ở Văn Miếu; một bên bám trụ một dải bờ mà lịch sử đã cắt đôi, đốt trụi, gài mìn — và vẫn giữ được cuốn gia phả của mình. Trang nhà này nhìn hai dòng họ đúng như bản chất của họ: hai bàn tay của cùng một mái nhà.

Những điều còn bỏ ngỏ

Trang này nói điều mình biết và nêu rõ điều mình chưa biết. Những câu hỏi dưới đây chờ hồi âm của con cháu họ Lâm; có lời giải đến đâu sẽ ghi vào đây đến đó.

Sáu đời cho ba thế kỷ rưỡi. Việc rời Phúc Kiến được đặt ở trên vào thời loạn cuối Minh đầu Thanh — tức khoảng 1640-1680 — còn gia phả chép sáu đời kể từ vị thủy tổ ở Thủy Bạn. Sáu đời thường trải một trăm năm mươi đến một trăm tám mươi năm, không phải ba trăm năm mươi. Vậy chỉ có hai khả năng: hoặc vị thủy tổ Thủy Bạn muộn hơn hẳn so với cuộc di cư, và mối liên hệ với những người rời Phúc Kiến còn phải xác lập; hoặc đã thiếu mất mấy đời giữa lúc đến và vị tổ đầu tiên được ghi. Gia phả hiện nay chưa cho phép phân định — và đây là câu hỏi cần đặt trước mọi câu hỏi khác.

Mối nối với họ Đinh Nho. Trong các dòng họ kết thông gia mà gia phả ghi lại có họ Đinh: chính từ đó mà hai dòng họ trên trang nhà này gặp nhau. Nhưng cuộc hôn nhân ấy chưa được ghi chép ở bên nào — không ngày tháng, không nơi chốn, không đời thứ. Chừng nào chưa có, trang này trình bày hai cây phả hệ đứng cạnh nhau, chứ chưa phải một gia đình.

Nơi chốn. Thủy Bạn được nêu tên mà chưa từng được nhìn thấy. Chưa rõ nơi ấy còn lại gì: một nhà thờ họ, một khu mộ chung, một tấm bia. Câu hỏi càng gấp: làng nằm trong khu phi quân sự từ 1954, rồi trong « vành đai trắng » bị dồn dân, san phẳng từ 1967 — cái gì đã mất, cái gì đã dựng lại, thuộc về lịch sử của dòng họ, và nhân chứng nay đều đã cao tuổi. Từ 2025, cả địa chỉ cũng đã đổi (thôn Trung Giang, xã Bến Hải): việc ghi lại ký ức về đất đai theo tên gọi cũ không thể chờ thêm một thế hệ nữa.

Sổ sách xưa và nguồn bên ngoài. Ô châu cận lục (1555) khảo tả làng xã huyện Minh Linh; các cộng đồng Phúc Kiến ở Đàng Trong cũng để lại giấy tờ. Tra xem Thủy Bạn hay các làng lân cận có trong đó không, sẽ giúp định niên đại cuộc định cư bằng nguồn bên ngoài — điều mà riêng cuốn gia phả không làm được.

Tục thờ Thiên Hậu. Người họ Lâm ở Thủy Bạn có bao giờ thờ vị Mẫu của người đi biển — người con gái mang chính họ mình mà cả Phúc Kiến tôn kính? Một bàn thờ, một ngày vía, thậm chí chỉ một ký ức đã phai — câu trả lời, dù thế nào, cũng nói lên điều gì đó về chuyến vượt biển năm xưa.

Lịch giỗ chạp. Chưa có ngày kỵ nào của họ Lâm trên trang nhà, trong khi kỵ nhật bên nội đã kín mười hai tháng âm lịch. Với người trong nhà tìm một ngày giỗ, đây là chỗ thiếu dễ thấy nhất.