Dòng họ
Đinh Nho
Năm thế kỷ ký ức — cuốn sách nhỏ dành cho thế hệ trẻ
Trước khi bắt đầu
Con mang một cái tên mà nhiều người khác đã mang trước con, suốt gần năm trăm năm. Khoảng hai mươi đời người đã nối tiếp nhau: những người nông dân và những nhà nho, những người lính và những vị sứ thần, những nhà thơ, những người mẹ, những đứa trẻ cũng như con, đang tập đọc và tự hỏi mình từ đâu đến.
Cuốn sách nhỏ này kể cho con biết các bậc tổ tiên ấy là ai, tên của con có nghĩa là gì, các cụ tin vào điều gì và muốn truyền lại điều gì. Mọi điều sách kể đều lấy từ tài liệu: gia phả dòng họ, bia đá, thơ văn, sách sử. Khi các tài liệu ấy không nói cùng một điều, sách sẽ báo cho con bằng dấu này: ⚠︎.
Con hãy đọc thong thả. Con sẽ thấy mình không đơn độc: cả một dòng họ đang bước đi phía sau con.
I · Cội nguồnChúng ta đến từ đâu?
Về cội nguồn họ Đinh
Theo gia phả dòng họ, gia đình chúng ta bắt nguồn từ họ Đinh ở Gia Viễn, tỉnh Ninh Bình, vùng đất của các vị vua đầu tiên của nước Việt độc lập. Theo truyền thống, các bậc tổ xa của dòng họ gắn với tướng Đinh Điền (924–979), một trong những người cùng sát cánh với hoàng đế Đinh Bộ Lĩnh, tức Đinh Tiên Hoàng; có những câu chuyện khác lại gắn các cụ trực tiếp với gia đình nhà vua ⚠︎.
Đinh Bộ Lĩnh thống nhất đất nước năm 968 và lập nên nước Đại Cồ Việt, nhà nước độc lập đầu tiên của người Việt sau thời gian dài bị phương Bắc đô hộ. Con hãy lưu ý: mang họ Đinh không làm cho ai trở thành hậu duệ của các vua. Nhiều gia đình họ Đinh không có họ hàng gì với nhau.
Cuộc lánh nạn và khởi đầu mới
Đầu thế kỷ XVI, đất nước bị chia cắt: họ Mạc đã giành ngôi của các vua Lê. Theo một thuyết được gia phả ghi lại, tổ tiên của dòng họ đứng về phía nhà Lê, cùng với vị quan Lê Tuấn Mậu; khi ông này bị xử tử, cụ phải chạy trốn.
Gia đình đi về phía nam, đến đất Hoan Châu (nay là Nghệ An và Hà Tĩnh). Các tài liệu không nói giống nhau về số anh em đã cùng đi, cũng như về nơi mỗi người dừng chân ⚠︎. Đinh Phúc Diên định cư vào khoảng 1543–1546, có thể ngay từ năm 1530 ⚠︎, tại An Ấp, huyện Hương Sơn (Hà Tĩnh). Thôn ấy nay thuộc xã Sơn Tiến (trước kia gọi là Sơn Hòa). Dòng họ ra đời chính tại nơi đó.
Đinh Phúc Diên
Là quan võ, cụ được phong tước Tả Hiệu Điểm Công Tây Hầu. Gia phả chép cụ là người “chăm chỉ việc, sống cần kiệm giản dị, đặt lên hàng đầu bổn phận với nước và lòng thương dân”. Cụ khai khẩn đất đai và liên kết với Phạm Phúc Kính, thủy tổ họ Phạm ở vùng bên cạnh, để phò nhà Lê. Cụ thọ 93 tuổi, theo cách tính tuổi của người Việt (mới sinh ra đã tính là một tuổi).
Mỗi năm, vào ngày mồng 9 tháng Giêng âm lịch, con cháu tụ họp để tưởng nhớ cụ: đó là ngày quan trọng nhất trong năm của dòng họ.
Thông tin này lấy từ đâu? Gia phả dòng họ (bản năm 2020, phần A), gia phả cổ Hương Yên phổ tự và sách của Đinh Tú Anh (2023). Năm đến định cư, số anh em và lý do được phong tước khác nhau tùy tài liệu: xem trang Lịch sử dòng họ và bảng ghi các điểm khác biệt của trang ấy (D-H01, D-H04, D-H05, D-H06).
II · Danh tínhTên họ chúng ta nghĩa là gì?
Đinh — họ
Đây là tên họ, truyền từ cha sang con. Đinh là một trong những họ lâu đời nhất của Việt Nam: đó là họ của triều đại độc lập đầu tiên. Nhiều gia đình mang họ Đinh mà không phải họ hàng với nhau.
Nho — nhà nho
Chữ 儒 (Nho) có nghĩa là “nhà nho”, tức người học sách của đạo Khổng. Đặt giữa họ và tên (gọi là tên đệm), chữ này được giữ lại qua các đời: Đinh Nho Công, Đinh Nho Hoàn, Đinh Nho Điển… Không ai biết chính xác chữ này xuất hiện từ khi nào; có thể đoán rằng nó có từ đời Đinh Nho Công, vào thế kỷ XVII.
Ghép hai chữ lại: Đinh Nho là một dòng họ đã chọn con đường học hành. Khi có người hỏi tên con, con cũng đang nói cho họ biết con từ đâu đến.
Thông tin này lấy từ đâu? Gia phả dòng họ và trang Lịch sử dòng họ (chương II).
III · La bànĐạo Nho, nói một cách giản dị
Khoảng 2.500 năm trước, ở Trung Hoa, một người thầy tên là Khổng Tử (Confucius) đặt ra một câu hỏi đơn giản: làm sao để sống cùng nhau trong hòa bình và công bằng? Câu trả lời của ông không phải là một tôn giáo có thần linh để cầu khấn: đó là một cách cư xử cho phải đạo, trong gia đình, ở trường học và ngoài xã hội. Tư tưởng ấy đã dẫn dắt nước Việt trong nhiều thế kỷ, và dẫn dắt cả tổ tiên của dòng họ. Trong đó, có hai giá trị giữ vị trí rất lớn:
Hiếu, lòng hiếu thảo
Yêu thương, kính trọng và giúp đỡ cha mẹ và người trên, tôn kính những người đi trước.
Trung, lòng trung thành
Giữ đúng lời hứa, thủy chung với bạn bè, với cộng đồng và với đất nước.
Khổng Tử cũng nói đến năm đức cần vun đắp suốt đời (gọi là ngũ thường):
Vì sao việc học quan trọng đến thế
Ở Việt Nam ngày xưa, người ta có thể ra phục vụ nhà nước nhờ thi đỗ trong các kỳ thi. Những kỳ thi rất khó này, về nguyên tắc, mở cho tất cả mọi người. Có ba bậc thi lớn:
- Thi Hương, kỳ thi cấp vùng, ai đỗ thì được gọi là tú tài hoặc cử nhân (trước thời Nguyễn gọi là hương cống);
- Thi Hội, kỳ thi ở kinh đô;
- Thi Đình, kỳ thi ở cung điện, trước mặt nhà vua, ai đỗ thì được học vị tiến sĩ.
Tên các vị Tiến sĩ được khắc trên bia đá ở Văn Miếu, Hà Nội, nơi ngày nay vẫn còn đọc được. Hai trong số những tấm bia ấy có tên người trong dòng họ: con sẽ gặp lại ở chương VIII.
“Khi tiến ra, hãy làm người nghĩa sĩ; khi lui về, hãy làm người nông dân lương thiện.” 進為義士 · 退為良農 (tiến vi nghĩa sĩ, thoái vi lương nông) — Lời gia huấn do Đinh Nho Hoàn khắc năm 1715.
Nói cách khác: khi con giữ một trách nhiệm, hãy đem hiểu biết của mình phục vụ lẽ phải; khi không giữ trách nhiệm nào, hãy là một người lao động lương thiện. Trong cả hai trường hợp, người khác đều có thể tin cậy ở con.
Thông tin này lấy từ đâu? Về lời gia huấn: gia phả cổ (Hương Yên phổ tự, bản chép của Đinh Nho Dật, tr. 37). Về Đạo Nho: trang Nho giáo trên website.
IV · Tấm gươngNhững gương mặt tiêu biểu
Đây là một vài bậc tổ tiên mà dòng họ vẫn còn kể lại chuyện đời. Các cụ không hoàn hảo; người ta nhớ đến các cụ vì những việc các cụ đã làm.
Đinh Nho Công
Trong sáu hay bảy đời ⚠︎, mỗi đời gia đình chỉ có một người con trai nối dõi. Đời nào cũng có người đỗ thi Hương, nhưng chưa ai đỗ Tiến sĩ. Đinh Nho Công phải bỏ học để đi làm ruộng suốt mười năm, rồi mới học lại. Năm 1670, lúc 34 tuổi, cụ trở thành người đầu tiên trong dòng họ đỗ Tiến sĩ.
Cụ làm ngự sử, chức quan có nhiệm vụ giám sát quan lại. Được cử đi xét ngục, cụ phát hiện một người bị giam oan và cho thả người ấy; con sẽ gặp lại người này trong chuyện về Phan Thị Viên. Cụ có mười hai người con, trong đó có sáu con trai. Sau khi mất, cụ được tôn phong là Anh Nghị Đại Vương, “bậc đại vương tài giỏi và cương nghị”.
Đinh Nho Hoàn
Là con trai của cụ Đinh Nho Công, cụ mồ côi mẹ từ năm ba tuổi. Cụ đỗ Hoàng giáp, tức Tiến sĩ đệ nhị giáp, năm 1700, lúc 30 tuổi. Được cử làm Đốc trấn Cao Bằng, nơi biên giới phía bắc, cụ cho khơi thông sông để thuyền bè đi lại, rút ngắn việc khám xét và giảm thuế. Các thương nhân người Hoa dựng cho cụ một tấm bia tạ ơn, gọi là Đức chính bi, “bia ghi nền cai trị tốt đẹp”.
Năm 1715, vua cử cụ đi sứ Trung Hoa. Cụ lâm bệnh và mất trong chuyến đi, vào đầu năm 1716 theo phần lớn các tài liệu ⚠︎. Các nhà sử học không thống nhất về nơi cụ mất: trước khi tới Bắc Kinh, sau khi xong việc sứ, hay trên đường về ⚠︎. Dọc đường, cụ làm hơn một trăm bài thơ, được con rể cụ tập hợp lại trong Mặc Ông sứ tập (các sách ghi từ 103 đến 155 bài ⚠︎).
Cụ còn cho tạc một chiếc khánh đá, đặt tên là Mặc Trai, theo tên hiệu của cụ. Cụ cho khắc lên khánh những lời này: “Tiếng khánh trong trẻo mà có tiết tấu, nhẹ nhàng mà thanh, cao mà ngân vang, tựa như có cái cao thượng của con người. Vì yêu tiếng ấy, ta cho làm ra… để làm vững chí mình.” Chiếc khánh đá ấy nay vẫn còn ở đền Gôi Vị.
Phan Thị Viên
Bà là con gái của người mà Đinh Nho Công đã cứu ra khỏi ngục. Theo lời kể trong dòng họ, một hôm mẹ bà nhận ra Đinh Nho Hoàn và nhắc lại rằng gia đình bà mang ơn cha cụ; sau đó Phan Thị Viên trở thành người vợ thứ hai của cụ. Khi ấy bà mười sáu tuổi ⚠︎. Là người hay chữ, bà làm mười bài thơ tiễn biệt khi chồng lên đường đi sứ; ba bài còn được lưu giữ.
Khi thi hài chồng được đưa về quê, bà tự vẫn để theo chồng. Một bộ sách cổ của triều đình chép rằng khi ấy bà mười chín tuổi ⚠︎. Thời ấy, triều đình tôn vinh những người góa phụ giữ trọn lòng chung thủy với chồng, có khi đến cả cái chết: nhà vua ban cho bà danh hiệu “Tiết phụ” (người vợ tiết nghĩa) và cho dựng đền Gôi Vị để thờ bà. Nữ sĩ Đoàn Thị Điểm đã dựa vào câu chuyện của bà để viết truyện “An Ấp liệt nữ”.
Ngày nay, chúng ta không xem việc làm của bà là một tấm gương để noi theo. Điều được ghi nhớ là tài năng, lòng chung thủy và tuổi xuân của bà, và chúng ta biết rằng mỗi cuộc đời đều quý giá. Nếu câu chuyện này, hay một chuyện nào khác, làm con buồn hay thấy nặng lòng, con hãy nói với một người lớn mà con tin cậy.
Đinh Nho Côn
Là em cùng cha khác mẹ của Đinh Nho Hoàn và là con út trong sáu người con trai, theo cuốn sách năm 2023, cụ đỗ đầu kỳ thi Hương (Giải nguyên). Sau đó cụ làm tri huyện, rồi làm tướng cầm quân, được phong tước Hương Nghĩa hầu. Gia phả cổ ghi lại một việc làm cụ thể của cụ: khi soát lại sổ đinh trong tổng, cụ đã giảm được hơn ba mươi người trong số trai tráng phải đi lính. Con cháu cụ lập nghiệp ở Thanh Liên (Thanh Chương, Nghệ An) và lập nên tại đó một chi của dòng họ.
Đinh Nhật Thận
Là chắt của Đinh Nho Côn, cụ đỗ Tiến sĩ năm 1838. Là bạn của nhà thơ Cao Bá Quát, cụ bị nghi đã ủng hộ cuộc khởi nghĩa năm 1854 của ông và bị giữ lại ở Huế; chính ở đó cụ viết Thu dạ lữ hoài ngâm (“Khúc ngâm đêm thu của người lữ thứ”). Theo gia phả dòng họ, giáo sư Đặng Thai Mai xếp bài thơ này vào hàng bốn khúc ngâm hay nhất của văn học cổ điển Việt Nam, cùng với Chinh phụ ngâm, Cung oán ngâm khúc và Truyện Kiều.
Đinh Nho Điển
Đỗ Tiến sĩ năm 1875, cụ làm quan lớn ở Huế. Sau các hòa ước 1883–1884, đặt đất nước dưới chế độ bảo hộ của Pháp, cụ không chịu ra làm quan nữa. Ít lâu sau cụ mất: có tài liệu chép cụ nhịn ăn, có tài liệu chép cụ lâm bệnh. Năm 1899, vua Thành Thái tôn vinh cụ; đền thờ cụ được xếp hạng di tích lịch sử cấp tỉnh năm 2023.
Bốn vị Phúc thần
Trong cùng một gia đình, bốn người đã được các vua tôn phong làm phúc thần, tức các vị thần che chở được thờ ở đền:
- Đinh Nho Công — người cha
- Đinh Nho Hoàn — con trai
- Phan Thị Viên — con dâu
- Đinh Nho Côn — người con trai khác
“Trên hộ nước, dưới che dân. Một nhà bốn vị phúc thần vinh bao!” — Bài tán do Đinh Nho Tĩnh (đời thứ 13) soạn.
Các vị vẫn được thờ tại đền Gôi Vị, ở Hương Sơn. Đó là một cách nói lời cảm ơn, và giữ cho ký ức về những người đã phụng sự gia đình và đất nước luôn sống mãi.
Thông tin này lấy từ đâu? Gia phả cổ (Hương Yên phổ tự), gia phả dòng họ (bản năm 2020), sách của Đinh Tú Anh (2023), trong đó có chép lại một bộ sách cổ của triều đình (Bách thần sự tích), và kỷ yếu hội thảo năm 2015 về Đinh Nho Hoàn. Các năm tháng, tuổi tác và địa điểm có dấu ⚠︎ được trình bày chi tiết trong các trang Lịch sử dòng họ và Bốn vị phúc thần của dòng họ (các bảng D-H và D-T).
V · Phả hệCây gia phả và các chi
Trong những đời đầu, sáu hay bảy đời tùy theo tài liệu ⚠︎, dòng họ “độc đinh”: mỗi đời chỉ có một người con trai nối dõi. Đây là những mắt xích đầu tiên:
Đinh Phúc Diên
Ông thủy tổ, từ Gia Viễn (Ninh Bình) đến; cụ thọ 93 tuổi.
Đinh Phúc Trường
Cụ theo học một thầy họ Trần ở đất Thanh Hóa, và đỗ thi Hương.
Đinh Phúc Bảo
Cụ hỏng một kỳ thi, rồi trở thành thầy thuốc.
Đinh Chính Tính
Đinh Phúc Khánh
Đinh Hữu Luân
Tương truyền cụ đã giúp một thương nhân người Hoa gặp nạn, và về sau người này đưa đến cho cụ một thầy địa lý.
Đinh Nho Công
Vị Tiến sĩ đầu tiên; cụ có sáu con trai, và từ đó dòng họ chia ra nhiều nhánh.
Đời thứ 8
Bốn người con trai của cụ Đinh Nho Công lập nên bốn chi của dòng họ.
Bốn chi của dòng họ
Đinh Nho Trạch
Con trưởng, đỗ thi Hương năm mười tám tuổi; người ta gọi cụ là “ông Tiên”. Con cháu cụ ở lại Hương Sơn.
Đinh Nho Thận
Con cháu cụ ở lại Hương Sơn. Một nhánh từ An Ấp sang Xa Lang đã sinh ra nhà sử học Đinh Xuân Lâm, nhưng không rõ ông thuộc chi nào.
Chi Cương Gián (Nghi Xuân, Hà Tĩnh)
Theo cuốn sách năm 2023, chi này là con cháu của Đinh Nho Thường; một văn bản khác lại cho đây là chi của một người anh em của ông thủy tổ ⚠︎.
Chi Thanh Liên (Thanh Chương, Nghệ An)
Do Đinh Nho Côn lập nên; đây là chi của nhà thơ Đinh Nhật Thận.
Ngày nay, con cháu dòng họ sống khắp Việt Nam và cả ở nước ngoài. Muốn biết mình thuộc chi nào, con hãy hỏi cha mẹ hoặc ông bà.
Thông tin này lấy từ đâu? Gia phả cổ (Hương Yên phổ tự, tr. 11–26) và gia phả dòng họ; xem trang Gia phả (chương I và II).
VI · Tiếp nốiDòng họ ngày nay
Sau các nhà nho và các vị quan, dòng họ vẫn tiếp tục có những người phụ nữ và nam giới thành danh. Đây là vài người trong số đó.
Đinh Nho Diệm, tức Quỳnh Dao
Ông sinh tháng 1 năm 1918 tại Gôi Mỹ, làng có đền Gôi Vị, là con trai trưởng của nhà nho Đinh Nho Huề. Năm 1936 ⚠︎, cùng người bạn Liêu Kỳ Lộc, ông in tập Tiếng chuông chiều. Ông ký tên Quỳnh Dao, bút danh của ông. Năm 1945, ông tổ chức một căn cứ kháng chiến ở phía bắc sông Phố, tại Hương Sơn. Năm 1947, ông hy sinh khi mới 29 tuổi, trúng đạn từ một máy bay Pháp. Năm 1999, Nhà xuất bản Thanh Niên tập hợp các bài viết của ông thành cuốn Văn phẩm Quỳnh Dao.
Em trai ông, Đinh Phạm Thái (1937–2023), trở thành giáo sư ngành luyện kim tại Trường Đại học Bách khoa Hà Nội, và cũng là một nhà thơ.
Đinh Xuân Lâm
Sinh tại Sơn Tân (Hương Sơn), thuộc nhánh đã rời An Ấp, ông là giáo sư sử học và đã đào tạo nhiều sinh viên. Người ta xếp ông vào “tứ trụ” của ngành sử học Việt Nam, và ông được phong danh hiệu “Nhà giáo Nhân dân”.
Đinh Xuân Vịnh
Suốt hơn nửa thế kỷ, một mình ông viết tay một bộ bách khoa về Việt Nam: 40 cuốn vở học trò và khoảng 40.000 mục từ. Năm 1994, công trình được Hội Văn nghệ dân gian Việt Nam trao giải với nhan đề Văn hiến Việt Nam, và được đề nghị xét Giải thưởng Hồ Chí Minh. Một phần đã được xuất bản: cuốn Sổ tay địa danh Việt Nam (1996).
Đinh Nho Liêm
Xuất thân từ một gia đình nghèo, ông trở thành lãnh sự, rồi đại sứ, và cuối cùng là Thứ trưởng thứ nhất Bộ Ngoại giao.
Đinh Nho Hưng
Vào làm việc tại Bộ Ngoại giao từ năm 1999, ngày 1 tháng 6 năm 2023 ông trình Quốc thư lên Nhà vua Harald V, trở thành Đại sứ Việt Nam tại Na Uy.
Họ Đinh Văn ở Nghi Long, vốn có họ hàng với họ Đinh Nho, đã trải qua hai bản án khủng khiếp. Năm 1833, Tiến sĩ Đinh Văn Phác bị kết án và tên ông bị xóa khỏi bia Tiến sĩ ở Huế. Năm 1887, cháu nội ông là Tiến sĩ Đinh Văn Chất, thủ lĩnh một cuộc khởi nghĩa chống Pháp (phong trào Cần Vương, “giúp vua”), bị nộp cho quân Pháp và bị xử tử ngày 28 tháng 11; hình phạt nặng nhất, giết cả ba họ (tru di tam tộc), giáng xuống gia đình ông.
Một đứa trẻ, từ bốn đến sáu tuổi tùy theo tài liệu ⚠︎, tên là Đinh Văn Chấp, được một người phụ nữ trong làng giấu đi. Cậu bé sống lưu vong ở Phúc Kiến, trở về năm 1898, học tiếp và đỗ Hoàng giáp năm 1913.
Thích Minh Châu (Đinh Văn Nam)
Là con của Đinh Văn Chấp, người con thứ tư trong mười một người con, ngài xuất gia theo đạo Phật. Sau thời gian học ở Tích Lan và Ấn Độ, ngài đỗ Tiến sĩ Phật học, rồi đứng đầu Viện Đại học Vạn Hạnh ở Sài Gòn. Ngài dịch sang tiếng Việt năm bộ Nikāya, một phần trong các kinh điển cổ của Phật giáo.
Đinh Thị Hoa
Con gái của ông Đinh Nho Liêm, tốt nghiệp MBA tại Trường Kinh doanh Harvard, bà trở về nước và năm 1994 sáng lập tập đoàn Galaxy, với nhiều hoạt động, trong đó có các rạp chiếu phim.
Đinh Nho Hào
Là giáo sư tại Viện Toán học thuộc Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam, ông là Chủ tịch Hội đồng Khoa học của Viện. Ông từng nhận học bổng của Quỹ Humboldt ở Đức. Chuyên ngành của ông gọi là “bài toán ngược”: thường thì người ta đi từ nguyên nhân đến kết quả; còn ông đi ngược từ kết quả về nguyên nhân. Ví dụ: đoán sức nóng trong lòng lò từ nhiệt độ ở thành lò.
Đinh Nho Tâm
Tốt nghiệp ngành Toán tại Đại học Cambridge, rồi lấy bằng MBA tại Stanford, anh là giám đốc tài chính và đầu tư của tập đoàn Galaxy. Phương châm của anh, mượn từ một hãng đồ thể thao: “Just do it”, cứ dấn thân.
Đinh Nho Kiệt
Có thể là một người anh em họ trạc tuổi con! Năm 2023, tại giải vô địch cờ vua trẻ Đông Nam Á, Kiệt đã giành sáu huy chương vàng.
Và còn nhiều người khác
Đinh Nho Minh, cháu nội ông Đinh Nho Liêm, đã giành học bổng của Đại học Tufts ở Hoa Kỳ và đang theo con đường nghiên cứu. Cùng với anh, cả đời thứ 18 đang viết tiếp câu chuyện này.
Vào thế kỷ XIX, Đinh Thị Hoan, em gái của Tiến sĩ Đinh Nho Điển, kết hôn với một nhà nho họ Đặng. Cháu nội của bà là Giáo sư Đặng Thai Mai, Bộ trưởng Bộ Giáo dục năm 1946. Con gái đầu của Đặng Thai Mai, nhà sử học Đặng Bích Hà (1928–2024), năm 1946 kết hôn với Đại tướng Võ Nguyên Giáp, người chỉ huy trận Điện Biên Phủ.
Xen giữa những tên tuổi ấy là các bác sĩ, kỹ sư, thầy cô giáo, người lính, người nông dân và những người mẹ. Nhiều người trong họ đã hy sinh vì đất nước (liệt sĩ).
Thông tin này lấy từ đâu? Sách của Đinh Tú Anh (2023), ghi lại các thành viên dòng họ thuộc những đời gần đây và in lại một số bài báo; gia phả dòng họ (bản năm 2020, phần C); Wikipedia cho các nhân vật của công chúng. Việc Đinh Nho Hưng và Đinh Thị Hoa thuộc dòng họ đã được gia đình xác nhận. Một số chi tiết còn cần kiểm chứng: xem trang Gia phả.
VII · Di sảnNhững gì tổ tiên truyền lại
Năm 1715, trước khi lên đường đi sứ, chuyến đi mà cụ không trở về, cụ Đinh Nho Hoàn cho khắc một tấm bia để lại cho con cháu. Đây là lời bia, diễn lại cho dễ hiểu:
- Hãy trung thành và hiếu thảo với người thân.trung hiếu
- Hãy sống giản dị, giữ tấm lòng đôn hậu.phác hậu
- Hãy liêm chính và tiết kiệm, vui vẻ cả khi không giàu có.thanh kiệm lạc bần
- Khi tiến thân, hãy làm người trọng nghĩa.tiến vi nghĩa sĩ
- Khi lui về, hãy làm người nông dân lương thiện.thoái vi lương nông
- Đừng kiêu căng, cũng đừng ăn chơi sa đọa.vật kiều dâm
- Đừng xúc phạm người lớn tuổi hay người bề trên.vật phạm thượng
- Đừng gây cãi vã, kiện tụng.vật tranh tụng
- Đừng cờ bạc.vật đổ bác
Tấm bia kết thúc bằng câu: “Có như thế, các con mới được đến gần am của ta” (phương khả cận tư am).
Chín câu ấy gói trong một ý: hãy là người mà người khác có thể tin cậy. Ngày nay, con có thể sống theo những lời ấy bằng vài cách sau:
Hãy học
Hãy dốc sức cho việc học và cho những điều con say mê: những gì con đã học, không ai lấy đi được.
Hãy hiếu kính
Hãy lắng nghe và chăm sóc cha mẹ, ông bà, xin được nghe chuyện đời của ông bà cha mẹ. Hãy nhờ người lớn chỉ cho con cả bàn thờ tổ tiên nữa.
Hãy sống ngay thẳng
Hãy nói thật, giữ lời hứa, giúp đỡ những người yếu hơn con.
Hãy giữ gốc rễ
Hãy biết viết tên họ mình, biết mình thuộc chi nào, và một ngày kia, hãy trao lại cuốn sổ tay này, có thêm câu chuyện của chính con.
“Con cháu dòng họ Đinh Nho nguyện suốt đời đoàn kết, khuyên bảo và giúp đỡ lẫn nhau, noi theo đức sáng của tổ tiên, để không hổ thẹn với tiền nhân.” — Văn tế đọc trong các buổi tế lễ của dòng họ.
Thông tin này lấy từ đâu? Lời bia được chép lại trong gia phả cổ (Hương Yên phổ tự, bản chép của Đinh Nho Dật, tr. 37–38). Nguồn văn bản của bài văn tế còn cần xác định.
VIII · Bản đồNhững nơi lưu giữ ký ức
Nếu một ngày con về quê, đây là những nơi lưu giữ ký ức của dòng họ. Trên bản đồ của trang web, con cũng sẽ thấy Gia Viễn (Ninh Bình), nơi gia đình ra đi; Cao Bằng, nơi cụ Đinh Nho Hoàn làm Đốc trấn; Thanh Chương và Nghi Xuân, nơi hai chi sinh sống; và Nghi Lộc, nơi Bà tổ mẫu yên nghỉ.
Nhà thờ tổ của dòng họ (từ đường)
Tại Đồng Vực, xã Sơn Tiến (trước kia là Sơn Hòa), huyện Hương Sơn (Hà Tĩnh). Hai chi ở Hương Sơn cùng thờ cúng tổ tiên tại đây; mỗi năm con cháu tụ họp về đây vào ngày mồng 9 tháng Giêng âm lịch.
Đền Gôi Vị (Gôi Mỹ)
Tại Sơn Tiến, Hương Sơn. Đền thờ bốn vị phúc thần của dòng họ, trong đó có bà Phan Thị Viên. Ngôi đền còn giữ được vì có một thời làm trụ sở ủy ban xã. Trong đền còn lưu giữ chiếc khánh đá của cụ Đinh Nho Hoàn. Đền được xếp hạng di tích lịch sử quốc gia năm 2018.
Khu lăng mộ Áng Phần
Khu lăng mộ chính của dòng họ: nơi đây quy tụ mười sáu ngôi mộ tổ tiên, trong đó có mộ ông thủy tổ. Còn có những khu khác: lăng Kim Hoa, Trai Sơn, Lòi Chim Chim.
Mộ Bà tổ mẫu
Đó là mộ của bà Hoàng Quý Thị, mẹ của những anh em đã ra đi vào nam, ở Nghi Long (Nghi Lộc, Nghệ An). Tương truyền một trận bão đã phủ lên mộ bà một gò đất lớn: dân trong vùng nói rằng bà đã được “trời táng”.
Văn Miếu, Hà Nội
Trong số 82 tấm bia Tiến sĩ ở Văn Miếu, có hai tấm khắc tên người trong họ: bia khoa thi năm 1670, có tên Đinh Nho Công, và bia khoa thi năm 1700, có tên con trai cụ là Đinh Nho Hoàn. Hai tấm bia được dựng cùng một ngày, năm 1717. Theo sơ đồ Văn Miếu, hai bia mang số 45 và 55, nằm ở vườn bia phía tây, hàng ngoài. Nếu con đến Hà Nội, hãy đi tìm hai tấm bia ấy.
1 Đinh Nho Công · Canh Tuất 1670 · bia số 45 · vườn phía tây, hàng ngoài, vị trí thứ 18 kể từ Khuê Văn Các — 2 Đinh Nho Hoàn · Canh Thìn 1700 · bia số 55 · cùng hàng, vị trí thứ 10, sát nhà bi đình
Dòng họ khắp thế giới
Ngày nay có những người trong họ sống xa quê: ở Paris, nơi nhà thơ Đinh Nho Tiêu (đời thứ 16) từng sống; ở Oslo, nơi Đinh Nho Hưng làm đại sứ; ở Cambridge, nơi Đinh Nho Tâm từng học; ở Hoa Kỳ, nơi Đinh Thị Hoa và Đinh Nho Minh từng học.
Thông tin này lấy từ đâu? Sách của Đinh Tú Anh (2023), trang Bốn vị phúc thần của dòng họ, và, về việc xếp hạng đền, quyết định của Bộ Văn hóa ngày 5 tháng 3 năm 2018. Vị trí chính xác của các bia ở Văn Miếu còn cần đối chiếu với danh sách của Viện Nghiên cứu Hán Nôm.
IX · Chữ nghĩaBảng từ nhỏ
Tiếng Việt viết bằng bảng chữ cái La-tinh, nhưng có hai điểm riêng. Trước hết là chữ Đ / đ có gạch ngang: chữ này đọc như chữ d trong tiếng Pháp (“dire”), còn chữ d không gạch thì miền Bắc đọc như z, miền Nam đọc như y. Vì thế họ của chúng ta viết là Đinh, có gạch ngang. Thứ hai là các dấu: đó là các thanh, sáu giọng khác nhau. Con đổi thanh là đổi chữ.
Dòng họ và gia phả
- họ
- Tên họ, và cũng là cả dòng họ. Họ Đinh Nho, đó là chúng ta.
- gia phả
- Sổ ghi chép của dòng họ, ghi lại các lần sinh, cưới và mất kể từ vị tổ đầu tiên.
- đời
- Thế hệ. “Đời 17” là thế hệ thứ 17 kể từ ông thủy tổ.
- chi
- Nhánh của dòng họ. Một chi ra đời khi một người con trai lập nên dòng riêng của mình.
- từ đường
- Nhà thờ tổ, nơi đặt bài vị và nơi con cháu tụ họp.
- trưởng tộc
- Người đứng đầu dòng họ.
- giỗ
- Ngày mất của một vị tổ tiên, và bữa cơm gia đình hôm ấy.
- gia huấn
- Lời dạy của gia đình, điều răn mà một vị tổ để lại bằng văn bản cho con cháu. Gia huấn của cụ Đinh Nho Hoàn ở chương VII.
- tên đệm
- Chữ lót giữa họ và tên. Tên đệm của dòng họ là Nho.
Học hành và khoa cử
- nho
- Nhà nho, và việc học sách kinh điển.
- tiến sĩ
- Học vị đỗ ở kỳ thi Đình, bậc cao nhất.
- hoàng giáp
- Bậc thứ hai trong hàng Tiến sĩ.
- cử nhân
- Người đỗ thi Hương; trước thời Nguyễn gọi là hương cống.
- Văn Miếu
- Miếu thờ Khổng Tử ở Hà Nội.
- Quốc Tử Giám
- Trường dạy con em của nước, trường đại học đầu tiên của nước Việt, bên cạnh Văn Miếu.
- bia tiến sĩ
- Bia Tiến sĩ, phiến đá đặt trên lưng rùa, khắc tên những người thi đỗ.
Đức hạnh
- hiếu
- Lòng hiếu thảo, bổn phận đối với cha mẹ và tổ tiên.
- trung
- Lòng trung thành, bổn phận đối với những gì lớn hơn bản thân, với đất nước, với lời đã hứa.
- đức
- Đức hạnh, tức là sự ngay thẳng, không phải tài năng.
Lịch sử và phong tặng
- phúc thần
- “vị thần ban phúc”, một vị tổ được triều đình cho phép thờ làm thần bảo hộ.
- tru di tam tộc
- Giết cả ba họ, hình phạt nặng nhất của nước Việt xưa. Họ hàng của dòng họ ở Nghi Long đã phải chịu án này năm 1887.
- Cần Vương
- “giúp vua”, phong trào chống cuộc xâm chiếm của Pháp, vào cuối thế kỷ XIX.
- liệt sĩ
- Người hy sinh vì Tổ quốc. Nhiều gia đình trong họ có liệt sĩ.
- bút danh
- Tên dùng khi viết văn, làm thơ. Bút danh của Đinh Nho Diệm là Quỳnh Dao.
Trên bản đồ
- làng
- Ngôi làng.
- xã
- Đơn vị gồm nhiều làng. Ở Việt Nam, các xã đôi khi đổi tên: An Ấp từng thuộc xã Sơn Hòa, rồi xã An Hòa Thịnh, và nay thuộc xã Sơn Tiến.
- huyện
- Đơn vị hành chính gồm nhiều xã. Hương Sơn là một huyện.
Nếu chỉ nhớ được ba chữ, con hãy nhớ gia phả, giỗ và hiếu: cuốn sách, ngày giỗ, và điều nối hai thứ ấy lại với nhau.